जगणार आहे मी….

तिच्या सर्वस्वाचं कलेवर त्यांनी घरी आणलं 

ती स्तब्ध सजीव पुतळा, न आक्रोश न हुंदका 

जुन्या जाणत्या बायाबापड्या कुजबुजल्या 

'डोळ्यातून येऊ दे तिच्या, नाहीतर छातीतून येईल' 
 

जाणते पुढे झाले, थोडी कुजबुज वाढली 

कुणी 'त्या'च्या आठवणी काढल्या

कुणी फुलं वाहिली, कुणी घट्ट मिठी मारली
ती स्तब्ध सजीव पुतळा, न आक्रोश न हुंदका

सगळे उपाय थकले, शब्दं पोकळ झाले

एक थरथरता देह, एक थरथरता हात
कापड उचलून चेह-या वर फिरला   
 ती स्तब्ध सजीव पुतळा, न आक्रोश न हुंदका

नव्वदीची बायजा आठवल्यासारखी उठली  

मांडीत ठेवायला पोराला घेऊन आली 
तीच्या आवाजात कंप, डोळ्यातून ढगफुटी 

'जगणार आहे मी, आता फक्तं तुझ्यासाठी' 

--जयंत विद्वांस 
(आल्फ्रेड लॉर्ड टेनीसन च्या 'होम दे ब्रॉट हर वॉरीअर डेड' या कवितेचा स्वैरानुवाद) 

Home they brought her warrior dead (Alfred Lord Tennyson)

Home they brought her warrior dead:

She nor swoon'd nor utter'd cry:

All her maidens, watching, said,

"She must weep or she will die."

Then they praised him, soft and low,

Call'd him worthy to be loved,

Truest friend and noblest foe;

Yet she neither spoke nor moved.

Stole a maiden from her place,

Lightly to the warrior stepped,

Took the face-cloth from the face;

Yet she neither moved nor wept.

Rose a nurse of ninety years,

Set his child upon her knee—

Like summer tempest came her tears—

"Sweet my child, I live for thee."

मोकळा…

मोकळा…

आउट ऑफ द वे जाऊन मदत करणे, एखाद्याला सहकार्य करणे ही गोष्टं वाईट नाही. पण काहीवेळा त्याचे होणारे परिणाम मात्रं फार भीषण असतात. आपण केलेली मदत ही फक्तं आपल्या आणि ज्याला केलीये त्याच्या दृष्टीतून नैतिक ठरते, बाकीच्यांना तुम्ही जेवढं जोरात ओरडून सांगाल तेवढं ते खोटं ठरतं. एखादी घटना अशी घडते की आयुष्याचा अर्थच बदलून जातो. उरलेल्या आयुष्यात एक सल, क्वचित डाग घेऊन जगणंसुद्धा नशिबी येतं. इलेक्ट्रोनिक मिडिया जसं अतिरंजित बातम्या देऊन एखाद्याला आयुष्यातून उठवतात तसं काहीवेळेस होतं. मी सांगणार आहे ते कधीच घडून गेलंय. तीसेक वर्ष निश्चित झाली. जुनं का उकरायचं खरंतर, पण गरजेचं आहे, कुणाच्या तरी बाबतीत असं घडू नये म्हणून. 

माझी मैत्रीण होती एक. एका हिलस्टेशनला तिचे बाबा म्यानेजर होते राष्ट्रीयकृत बँकेत पस्तीस वर्षापूर्वी. तेंव्हा काय गर्दी असणार बँकेत तिथे. सगळा गाव ओळखीचा होता. तीन मुली, घरात चारचाकी, पुण्यात प्लॉट. सगळं कसं छान चाललं होतं. माणूस सज्जन, कुटुंबवत्सल. पस्तीस वर्षापूर्वी बँकेत व्यवहार फार नसायचे, सेव्हिंग खातीच जास्ती. तर त्यांचा एक मित्रं होता गावात. तो ही प्रामाणिक. त्याला पैसे लागत होते अर्जंट. त्यानी लोन मागितलं. सगळी प्रोसेस व्हायला पंधरा वीस दिवस जाणार. पैसे तर लगेच हवे होते. गोल्डलोन हाच एकमेव मार्ग होता लगेच पैसे मिळण्याचा. बँकेचा सोनार असतोच, तो ही गावातलाच ओळखीचा होता. 

बरं त्या माणसाला हे पैसे महिन्याभराकरताच हवे होते. सगळंच त्रांगडं. तेंव्हा सोन्याचा भाव तो काय आणि मिळणार किती. त्यानी आणलेल्या सोन्यात मिळणारी रक्कम पुरेशी नव्हती तेंव्हा 'दोन खोटे दागिने त्यात घालूयात, मी पंधरा दिवसात सगळे पैसे भरणार आहेच नाहीतरी' असं तो म्हणाला. बरं, तो भरणार आहे ही खात्रीही होती. जीवावर उदार होऊन यांनी संमती दिली. लोन दिलं. पैसे दिले. हे सगळं शनिवारी घडलं आणि सोमवारी दुपारी पुण्याहून एच.ओ.चे लोक हजर झाले. कुणी सांगितलं, काय नेमकं घडलं शेवटपर्यंत कळलं नाही. खबर पक्की होती. त्यांनी लोनखाती चेकिंगला घेतली. यांनी स्वत:हून शनिवारची स्टोरी सांगितली. बँकेने निलंबन केलं ऑन द स्पॉट. एका मिनिटात होत्याचं नव्हतं झालं. 

गावात वट होती. सगळे ओळखायचे. पसरायला वेळ लागला नाही. 'दिवार'च्या सत्त्येन कप्पू सारखं जगणं मुश्कील झालं. राजीनामा दिला. पुण्यात सगळे आले, नोकरी नाही, गाडी विकली. प्लॉट होता त्यावर जमा पुंजी, पी.एफ.यातून घर तेवढं बांधलं. तीन मुलींची शिक्षणं, लग्नं, सगळंच अवघड. सगळ्या शिकल्या, लग्नं झाली. दोन बी.कॉम, एक एम.कॉम.झाली, नोकरी करून स्वत:ची लग्नं केली त्यांनी. मला खाज फार, माणसं वाचायची. ते तेंव्हा डेक्कनला एका हॉटेलात क्याशियरचं काम करायचे. मी त्यांच्या घरीही जाऊन आलो होतो. ते फार बोलायचे नाहीत. मला इतिहास काही माहित नव्हता. त्यांच्याकडे बघितल्यावर मला वाटलं, हा माणूस 'क्याशियर' लेव्हलचा वाटत नाही. तेंव्हा ती म्हणाली, 'हे असं असं झालेलं, कुठेही जॉबला गेले की बँक का सोडली? याला उत्तर नव्हतं. खोटं सांगितलं तर अजूनच बदनामी, कुठल्या बँकेत जाणं शक्यंच नव्हतं जॉबसाठी. त्यामुळे आधीचं काहीही आम्ही सांगत नाही. अनेक जॉब झाले. इथे बरीच वर्षे आहेत आता. त्या माणसानी ते लोन लगेच फेडलं पण त्याचे हप्ते आम्ही अजून भरतोय'.   

नंतर तुम्ही आता काहीही बोला, अक्कल पाजळा, त्यांचं काय चुकलं, त्यांनी काय करायला हवं होतं, उपयोग शून्यं. घडलं ते घडलं. सदहेतूनी केलेल्या गोष्टीचं फळ त्यांना मिळालं नाही एवढंच खरं. त्यांच्या घरच्यांनी त्यांना समजून घेतलं आणि दोष दिला नाही हा नशिबाचा भाग. हल्ली हजारो कोटीच्या बँका बुडवून झाल्या की पेपरात नाव येतं हल्ली, फलाणा माणूस कसा आणि किती काळ फरार आहे, ही बातमी असते. पस्तीस वर्षापूर्वी असं काही नव्हतं यात त्यांचा काही दोष नाही. 

काय वाटत असेल त्यांना नेमकं. मला वाटतं, एकदा त्यांना कुणीतरी मुद्दाम विचारावं, कुरापत काढल्यासारखं. असे चिडतील की सगळं ओकतील, शिव्या देतील, रडतील. होऊन जाऊ दे एकदा. माणूस मोकळा होईल. अचानक गप्पं झालेला, स्वत:वर चिडलेला माणूस एकदा मोकळा झालाच पाहिजे. काय म्हणता?

जयंत विद्वांस

आरत्या आणि देवे…

आरत्या आणि देवे…

काही काही गोष्टींना उपजत लय असते. सगळ्या आरत्यांच्या चाली सारख्या का? हा प्रश्नं कधी पडलाच नाही. शतकानुशतके तेच शब्दं, कदाचित तीच चाल, तेच घालीन लोटांगण आणि तेच देवे. मी धरून पंचाण्णव टक्के लोकांना त्याचा अर्थ माहित नाही. तरीही कळायला लागल्यापासून मी ते म्हणत आलोय आणि आहे तोवर म्हणेनही. मंगेशकरांनी लावलेली चाल सुंदर आहे पण ती घाईच्या वेळेत म्हणायच्या उपयोगाची नाही. ती मंडळात रेकॉर्ड लावून कारण तिथे कुणाला आरती तोंडपाठ येत नाही म्हणून. 

एखादं सुंदर गाणं ऐकताना मजा येते कारण सगळं कसं बेतशीर, तालात असतं. आरतीचा प्रकार नेमका उलट आहे. झांजा वाजवणारे कधीच तालात नसतात (मला तर कधीच येत नाही). एखादा वाजवत असेल लयीत तर तो अपक्ष असल्यासारखा नाईलाजानी बहुमतवाल्यांच्या मागे जातो. टाळ्यांचा आवाज हात दुखू लागले की हळूहळू कमी होतो. लोक कडवी उलट सुलट करतात, गाळतात. मधेच, लग्नात भटजी आणि मुलीकडची एखादी स्वरकोकिळा एकाचवेळी वेगवेगळी मंगलाष्टकं चालू करतात, त्याप्रमाणे दोघेजण दोन आरत्या चालू करतात. ज्याचा आवाज मोठा त्याची आरती तग धरते. ज्याची मागे पडली तो आरतीच्या शेवटच्या ओळीवर उकिडवा बसून सावज पकडायला तयारीत असतो आणि क्षेपणास्त्र सोडावं तशी त्याची आरती चालू करतो. ती आरती पूर्ण होईपर्यंत त्याचा जेत्याचा चेहरा बघावा.  

'सत्राणे उड्डाणे' ही ब्रम्हचा-याची असल्यामुळे असेल पण एकदम आटोपशीर आरती, चटचट संपते. मला ती हिंदी 'शेंदूर लाल चढायो' त्याच्या भाषांतरित 'नाना परिमळ दुर्वा शेंदूर शमीपत्रे' पेक्षा जास्ती आवडते. एकतर ती ब-याच लोकांना माहित नसते किंवा पाठ नसते त्यामुळे भाव खाता येतो हा एक भाग आणि 'धन्यं तुम्हारा दर्शन मेरा मन रमता' या ओळीतला खरेपणा. सिक्स प्याक नाहीत, पोट सुटलंय, एक दात पडलाय, सोंड असे सगळे प्रकार असलेली ही मूर्ती 'मेरा मन रमता' असं का वाटतं माहित नाही. त्याचे डोळे काय सुंदर दिसतात, ते काढणा-या कलाकारांचे हात एकदा हातात घ्यावेसे वाटतात, तिरळा गणपती मी आज पावेतो पाहिलेला नाही.  

खरंतर लोक आरत्या किती चुकीच्या म्हणतात. संकष्टी पावावे(?), उद्या देव संकटात ऐवजी संकष्टीच्या उपवासाला पावला आणि पुण्यांची एन्ट्री वेगळ्या खात्यात जमा झाली तर दोष मात्रं चित्रगुप्ताला जाईल. चालीत बसायला पाहिजे म्हणून 'सुखकर्ता दु:खहर्ता, वार्ता विघ्नाची नुरवी, पुरवी प्रेम कृपा जयाची' ऐवजी 'सुखकर्ता दु:खहर्ता वार्ता विघ्नाची' आणि मग 'नुरवी, पुरवी प्रेम कृपा जयाची' म्हणतात. नुरवी पुरवी म्हणायला मात्रं मस्तं नादमय वाटतं. 'देवे' अशुद्ध म्हणतात तरी देव काही रागावत नाही हे ही आहे. भाव महत्वाचा, उगाच रागवायला, चुका काढून वेगळे अर्थ काढायला तो काही माणूस नाही. म्हणून अशा सर्वसमावेशक, सगळ्यांना समजून घेणा-या, चुका पोटात घालून माफ करणा-या माणसाला 'देव'माणूस असं म्हणत असावेत.

हल्ली लोक चोरून गणपती आणल्यासारखा नवरा, बायको, मुलगा/मुलगी यातच आरतीचा सोपस्कार पार पाडतात.  आरती कशी छप्परतोड, गोंगाटातच हवी. दरवाजा सताड उघडा ठेवावा, डोकावणारा ओळखीचा असो नसो, त्याला घरातल्या चारपाच लोकांनी या आरतीला म्हणावं, उदबत्ती, धुप, कापुराच्या वासानी आणि धुरानी खोली भरलेली असावी, आवाज बसेपर्यंत आरत्या म्हणाव्यात, झांजा बडवाव्यात, 'एकदंताय विघ्नहे वक्रतुंडाय धीमही तन्नोदंती प्रचोदयात' आणि नंतरचे श्लोक म्हणेपर्यंत घसा शाबूत असावा, नंतर प्रसाद एकदा पुरेसा दिला असला तरी डबल मागून खावा आणि घड्याळ न बघता, मोबाईलकडे लक्ष न देता पुढच्या घरात जावं.

रस्त्यावरचा गणपती सोडा, घरातला गणपती अजून शिल्लक आहे तो जपायला हवाय. लहान असताना चाळीत प्रत्येक घरात आरतीला जावंच लागायचं कारण आरत्या आणि देवे यायचे. इतकी घरं की प्रसादानीच पोट भरायचं. चव काही असो, नमस्कार करायचा आणि तळहातावर जे आहे ते पोटात पोचवायचं, एवढंच कळायचं. म्हातारी माणसं आरत्या आणि देवे म्हटले म्हणून कौतुकानी बघायचे, आशीर्वाद पुटपुटायचे. आता लक्षात येतं, उद्याच्या जेवणाचा प्रश्नं असलेले लोक कर्ज काढून खर्च करायचे, सजावट करायचे, हौसेने आईला बोलावून पदार्थ करायचे, वाटायचे, दहा दिवस आनंदी व्हायचे. बरं मागणं काय फार नसायचं, 'सुखी ठेव' एवढंच मोजकं. गणपतराव तरी किती लोकांना पुरे पडणार. 'सुखी होण्याची वाट बघणारे संख्येत आहेत, वाट बघून जे 'सुटले' ते 'सुखी' झाले, बाकी आपण आपलं विसर्जन होईपर्यंत त्याच्या विसर्जनाच्या रांगेत आहोतच. 

जयंत विद्वांस 

चारोळी.....

चारोळी.....
 

चंगोंनी नावारूपाला आणली ती नाहीये म्हणत मी. आता अस्तंगत झाली ती खायची चारोळी म्हणतोय. खूप गोष्टी, खाद्यपदार्थ कालबाह्य झाले. आपण नव्याशी जुळवून घेता घेता खूप काही मागे सोडून आलो. 'मधली वेळ' 'काहीतरी खायला दे' हा प्रकार आता उरलाच नाही. मुलं शाळकरी असतानाच नोकरी केल्यासारखी बिझी झाली. घरातून मोठी माणसं नाहीशी झाली किंवा बाहेर काढली आणि ह्या गोष्टी संपल्या. सत्तूचं पीठ नाही, पापडाचा डांगर नाही, नुसत्या उकळलेल्या जि-याच्या पाण्यात पाव बुडवून खाऊन बघा, काय गोड लागतो ते, माझी आज्जी तेलात चार लसणी टाकून मोहरी घालायची फक्तं, अफाट चव लागायची, गुळावर लिंबू पिळून द्यायची पोळी भाकरी बरोबर खायला. टाकाऊतून टिकाऊ करावं तसं ह्या घरातल्या आज्ज्या मायेचं तूप सोडून ताटात, जातायेता हातावर सोनं ठेवायच्या. हरवलेल्या पदार्थांची यादी खूप मोठी होईल लिहित बसलं तर.

काल एकीशी बोलता बोलता मी म्हटलं 'उपमा साधी असली तरी चालेल पण ती गरिबाघरच्या सणासुदीला केलेल्या श्रीखंडातल्या चारोळीसारखी हवी, अचानक दाताखाली येणारी, चव वाढवणारी'. ती म्हणाली, 'अरेच्चा मी विसरूनच गेले होते चारोळी!  फार दिवसात नाही खाल्ली. लहानपणी परवडत नसे म्हणून आणत नसू. पण ती लक्षातहि नव्हती. अश्या कितीतरी गोष्टी सुटत जातात'. मला काय, काहीतरी खरडायला कारणंच हवं. खरंय, आपण एखादी गोष्टं विसरून गेलोय हे ही आपण विसरून जातो, इतकं वेगात जगतोय आपण. चारोळी म्हणजे खरंतर काही महागडा प्रकार नाहीये फार आत्ता तरी पण होता एकेकाळी. चिमटीत धरण्याएवढी चारोळी. आई लहान कागदाच्या पुडीत ठेवायची जपून. कधी खवट पण व्हायच्या विसरल्यानी. पण चक्का आणला की चारोळी कुठे ठेवली आहे हे तिला बरोबर लक्षात असायचं.

तेंव्हा घरी श्रीखंड यायचं नाही, चितळेकडून रांगेत कष्ट केलेला चक्का यायचा किंवा घरी लावला जायचा. पंचात लावलेल्या चक्क्यातून ठिबकणा-या पाण्यात बोट बुडवून कुणी बघत नाही ते बघून बोट तोंडात घालायचं, नाहीतर ते शब्दात सांगता येणार नाही असा मऊ बांधलेला ऐवज दाबून बघायचा. त्याचा ओशटपणा आणि ती चव शब्दात कशी सांगणार. त्या कापडाला लागून जे वाया जातंय थोडं फार त्याचंही दु:खं व्हायचं. पुरणाच्या यंत्रातून तो साखर घातलेला चक्का काढायचा. नंतर भांडं स्वच्छ असल्यासारखं वाटेपर्यंत ते चाटायचं काम मी करणार या बोलीवर ते काम करायचो. खालच्या भांड्यात पडलेला तो फुगीर चक्का साखर घालून श्रीखंड झालेला असायचा. कालची कु.आज सौ.झाली की वेगळी दिसते तसं. मग वाटीत भिजवलेल्या चारोळ्या पेरल्या जायच्या. तो पर्यंत वाटी कुठे असायची ते आईलाच माहित.

आता आम्रखंड येतं घरी अजिबात गुठळी, चारोळी नसलेलं. सपाट रस्त्यावरून केलेला निरस प्रवास तो. रस्त्यात काय आयुष्यात काय, चढ, उतार, वळणं पाहिजेत तर मजा असते. तेंव्हा क्वचित मिळायचं म्हणून अप्रूप होतं, ओढ होती, चव होती. अतिपरिचयातअवज्ञा, माणसाची काय, वस्तूची काय, पदार्थांची काय. अती केलं आणि मजा घालवून बसलोय आपण सगळी. आता काय घरी जाताजाता अर्धा किलो चारोळी विकत घ्यायचीसुद्धा ऐपत आहे पण तो पंचा आणि आज्जी कुठून आणू?

जयंत विद्वांस 

सत्तर एमएम चे आप्तं (८)…. ओमप्रकाश....

सत्तर एमएम चे आप्तं (८)…. ओमप्रकाश....

बक्षी ओमप्रकाश छिब्बर. काश्मीरमधे जन्माला आलेल्या या माणसाची जन्मतारीख मोठी मजेशीर आहे. १९/१२/१९१९, तीन वेळा एकोणीस. १९३७ साली हा माणूस महिना पंचवीस रुपये पगारावर रेडीओवर कामाला होता आणि त्यावेळच्या लाहोर पंजाबात फेमस होता. खरंतर अत्यंत रडवेल्या आवाजात बोलणारा हा माणूस ब-याच जणांना आवडत नाही. मला आवडतो. तो त्याच्या बोलण्याची शैली न बदलता हसवतोही आणि रडवतोही. त्याचे जुने सिनेमे फार पाहिलेले नाहीत मी पण पाहिलेल्या मोजक्याच सिनेमात तो आवडला ही निश्चित. सगळ्यात पहिला मला तो दिसला 'गोपी'मधे. शाळेत तेंव्हा वर्षातून एक सिनेमा दाखवायचे त्यात झालेला. त्यात तो दिलीपकुमारचा मोठा भाऊ होता आणि मग 'परवाना' मध्ये दिसला, अमिताभ ज्याचा खून करतो तो अशोक वर्मा (तोच प्लान 'जॉनी गद्दार'मधे पण होता).

काळाचा महिमा असतो, 'परवाना' आला तेंव्हा नविन निश्चलनी अल्फाबेटीकली नामावली द्यायला विरोध केला होता कारण अमिताभचं नाव पहिलं आलं असतं. 'मंगला'ला रिरन मधे पाहिला मी तेंव्हा नविन निश्चल कोप-यात निश्चल होता आणि व्हिलन अमिताभ पोस्टर व्यापून. पुण्यात श्रीकृष्ण, विजयानंद ही थेटरं काही 'विशिष्ट' चित्रपटांसाठी प्रसिद्ध आहेत पण मी श्रीकृष्णला आई आणि विजूमामा बरोबर 'पडोसन' आणि शाळेतर्फे रांग करून जावून विजयानंदला 'शामची आई' बघितलाय. आता ती प्रथा बंद झाली. अर्थात थेटरात कुठला सिनेमा दाखवायला न्यायचं हा प्रश्नंच आहे म्हणा तसाही. त्यानंतर 'पडोसन' अनंत वेळा बघितला. मुद्गल फिरवणारा, लग्नाला तयार असणारा सुनिलदत्तचा रंगेल मामा. त्याची स्वत:ची अशी एक बोलण्याची ढब होती. रडके संवाद म्हणताना ती जास्ती जाणवायची. पण तो ए.के.हंगल सारखा गरीब, रडवेला चेह-याचा नव्हता.  

'चुपके चुपके' मधला तो संशयी, मिश्किल म्हातारा मस्तंच होता. शर्मिला गाणं म्हणत पडद्याआड काय करतीये नेमकं, ते बघायला तो उठतो, त्यातली सहजता, टायमिंग अफाट होतं. याच्यासारखाच डेव्हिड अब्राहम चेउलकर एक मस्तं पिकलेला, हसतमुख म्हातारा होता. अमिताभ बरोबर सिनेमात जे लोक सतत दिसायचे त्यात एक प्राण, इफ्तिखार, अमजद आणि ओमप्रकाश होता. लहानपणी शाळेत 'जंजीर' पाहिलेला तेंव्हा लक्षात राहिला होता तो बच्चनच्या स्वप्नातला घोडा आणि सतत बाटली हातात घेऊन फोन करणारा, दाढी वाढवलेला आणि रडक्या आवाजात बोलणारा डिसिल्व्हा. अमिताभ त्याला नाही म्हणतो त्यावेळेला खूप आशा धरलेली असताना झालेला अपेक्षाभंग आणि त्यामुळे त्याची बोलण्यात आलेली तळतळ अनुभवण्यासारखी आहे. त्यातला फोलपणा जाणवल्यावर तो अमिताभची माफी मागतो. तो हो म्हणाल्यावर त्याचा रडका आनंदी चेहरा बघा. बच्चनला त्यानी टफ दिलीये.

'प्यार किये जा' चा रामलाल आणि त्याचा तो अतरंगी मुलगा मेहमूद त्याला स्टोरी सांगतो तो सीन मेहमूद एवढाच ओमप्रकाशचा पण आहे. मेहमूदच्या बोलण्याप्रमाणे त्याच्या चेह-यावर झरझर बदलत जाणारे भाव तो असे दाखवतो की सगळं क्रेडीट मेहमूदला आपोआप मिळतं (त्यांच्यापुढे शरद तळवलकर आणि लक्ष्या, बात कुछ जमी नही). सुखी संसारातल्या बायकोसारखे असतात हे नट, क्रेडीट न मिळणारे. तरीपण हे लोक सीन खातात ते महत्वाचं. डेझी इराणीसारखे बालकलाकार, प्राण, ओमप्रकाशसारखे लोक पटकथेत लुडबुड न करता, स्वत:चं महत्वं न वाढवता चेह-याच्या हालचालींनी जान ओततात.

अमिताभबरोबर तो मुन्शी फुलचंद-शराबी, नमक हलाल-दद्दू आणि लावारिस-डॉ.गोएल उभा राहिला. लावारिसचा डॉक्टर फार मोठा नव्हता. पण 'शराबी'तला मुन्शीजी अप्रतिम. मुन्शीजी मरतो त्या सीनचा किस्सा वाचला होता. ओमप्रकाशला अमिताभ रडायला लागला की हसायला यायचं. दरवेळेला अमिताभ ग्लिसरीन न वापरता पाणी काढायचा. बरेच रिटेक झाल्यावर ओमप्रकाशच्या मनात प्रश्नं आला की आता खरं रडू आलं नाही त्याला तर परत रिटेक होणार. सीन संपला, कट ओरडल्यावर ओमप्रकाश ओक्साबोक्शी रडू लागला कारण अमिताभ पण खरा रडला म्हणून. शेवटी त्याचं सांत्वन करावं लागलं. त्याचा 'ज्युली' मधला लक्ष्मीचा दारुडा बापही मस्तं होता. नातवावर प्रेम करणारा दद्दू खास गावाकडचा बुजुर्ग.  

'अमर प्रेम'मधे पाणीपुरीत दारू घालून पिणारा कफल्लक रईस होता तो. त्यातल्या 'ये क्या हुआ' गाण्यात तो खन्ना बरोबर तालात धोतर घालून डुलतोही पण त्यानी गाण्यात एकदाच दु:खी एक्स्प्रेशन दिलंय ते बघाच. अतीव करुणेने तो पाठमो-या राजेश खन्नाकडे बघतो त्या करता अभिनय यायला हवा. तिथे त्याचा रडका आवाजही नव्हता, फक्तं चेहरा. नावं लक्षात नसलेल्या अनेक सिनेमातून त्याला बघितलाय. चरित्रं अभिनेता ही वेगळी फौज होती तेंव्हा. सगळीकडे संस्कार वाटणारे एकसुरी आलोकनाथ नव्हते तेंव्हा. अशोककुमार, शम्मीकपूर सारखे दिग्गज हिरो चरित्रं अभिनेते झाले. ओमप्रकाश काय हंगल काय, मोठी माणसं, केस पांढरे करून, ग्लिसरीन टाकून रडलं म्हणजे म्हातारा माणूस उभा होत नाही. 

त्यानी राजकपूरला घेऊन 'कन्हैया' काढला, निर्माता दिग्दर्शक तोच, अजूनही सिनेमे काढले त्यानी. मुंबईत नाव काढायला आलेल्या लोकांसाठी त्याचं घर धर्मशाळा होती, अनेक लोकांना त्यानी त्यांच्या स्ट्रगल पिरीयडमधे मोफत छप्पर दिलं, असं वाचलंय. बायको त्याच्या आधी गेली, त्याच्या लहान भावाबरोबर तो रहायचा. त्याला पाच मुलं होती. सगळ्यांवर तो पोटच्या पोरांसारखी माया करायचा.

स्वत:ला मूलबाळ नसलेला हा प्रेमळ माणूस पडद्यावर कायम माया करताना दिसला यात काय नवल?   

जयंत विद्वांस 

 

वृत्ती.....

वृत्ती..... 

पिळवणूक करणे, कमीत कमी पैशात राबवून घेणे, पैसे बुडवणे हा अचिव्ह्मेंटचा भाग असावा, असं माझं मत आहे. ९१/९२ च्या दोन दिवाळीला आलेले अनुभव माझ्या लक्षात आहेत. 

९१ ला ५००/महिना पगारावर कामाला होतो. शिकाऊ म्हणजे गुलामच. दिवाळी होती. टायटनचं नविन शोरूम झालेलं भांडारकर रोडला. वडिलांना घड्याळ घेऊयात असा विचार. बघून आलो, १०५०/- ला होतं आवडलेलं. महिन्याचा पगार आणि अंदाजे ३००-५०० बोनस मिळेलच अशी आशा. माझे वडील त्यांच्याकडे चाळीस वर्षे होते आणि मी तेंव्हाचे पंधरा लाख वसूल करून दिले होते, दोन टक्के ठरलेले (३००००/- तेंव्हा मिळाले असते तर?) तरीही माझी अपेक्षा फक्तं पाचशे रुपयाची होती. शरद पवार संरक्षणमंत्री झाले म्हणून एसेम डायकेमनी त्यांच्या कुरकुंभजवळच्या कारखान्यात पार्टी दिलेली त्यासाठी दिवाळीत सुट्टी पण मिळाली नव्हती. अशा सगळ्या पार्श्वभूमीवर मी पगार आणि अधिक पाचशे कारण सांगून घेतले. वडिलांना घड्याळ दिलं. दिवाळीनंतर त्यांनी विचारलं, 'अरे, तुझे ते पाचशे कसे कट करायचेत? तू डिसेंबर पर्यंतच आहेस ना?'. म्हटलं, 'बोनस नाही का काही?' 'अरे, तू पर्मनंट नाहीस ना त्यामुळे देता येत नाही'. मी लगेच त्या महिन्याच्या पगारात परत देऊन टाकले. बुडवायला कुणी शिकवलंच नाही, काय करणार. 

बी.कॉम परीक्षा देऊन आलो त्यांनी मला हक्कानी एप्रिलला परत बोलावून घेतलं (पगार ८००), वडील जा म्हणाले, गेलो. भाऊ तेंव्हा एका कंपनीत होता संगमब्रिज जवळ. तिथे फॉक्सबेसमधे स्टोअरचं डाटा फीडिंगचं काम होतं. मला म्हणाला, करशील का? पुढे मागे घेतील इथे. हो म्हटलं. सहाला डेक्कन वरून संगमब्रिज. साडेसहा ते साधारण साडेआठ. तिथून सायकल मारत घरी यायला नऊ. एकतर ऑफिसमधे सेकंड फ्लोअरला आणि खाली फ्लोरला पण कुणी नसायचं, भीती वाटायची भूतासारखं काम करायला. सोळा अठरा आकडी नंबर आणि इतर माहिती बिनचूक भरायची असायची पार्टसची. त्यांना ते खूप घाईचं होतं. मी उरापोटावरून दोनेक महिने सगळं काम बिनचूक केलं. त्यांचं दिवसात व्हायचं तेवढं मी दोन तासात करायचो. पैशाचं काही बोलायला तयार नाही माणूस. बरं त्यांची माझी भेट व्हायची नाही, फाईल्स काढून ठेवून ते पाचला जायचे. 

दिवाळी होती. शेवटी मी जमत नाहीये सांगितलं. त्यांनी निरोप दिला, रविवारी घरी ये, पैसे घेऊन जा तुझे. आमचा अंदाज ३-४००० तरी मिळावेत, खरंतर काम त्याच्या दुप्पट केलेलं असूनही. आम्ही दोघं खुशीत गेलो, चहापाणी झालं. 'तुझं आहे बरं का माझ्या लक्षात, तुझा स्पीड भन्नाट आहे आणि कामही अचूक आहे, बोलून ठेवलंय मी, मला समजलं की सांगतो तुला' असं अत्तर माझ्या मनगटावर लावून झालं, मी ही दुस-या हातावर चोळून दोन्ही नाकपुड्या भरून घेतल्या. उठताना त्यांनी पाकीट दिलं. समोर फोडायला नको, वाईट दिसतं असली शिकवण आड आली. पाकीट बारीक लागत होतं जाडीला. तेंव्हा पाचशेची नोट नवीन होती, अप्रूप होतं. गेला बाजार सहा तरी नोटा असाव्यात असं वाटलं. जीन्स, टी शर्ट, शूज तरळून गेले डोळ्यासमोर. घरी आलो. करकरीत पाच नोटा होत्या, फक्तं एक शून्यं खोडलेल्या. अडीचशे रुपये परत त्या भिका-याला देऊन येणार होतो पण सभ्यपणा आड आला. 

दिवस काही रहात नाहीत कुणाचे तसेच. पण माझ्यात एक वाईट गुण आला. मला घासाघीस करता येत नाही. कुणाच्याही कामाचे पैसे कमी करता येत नाहीत, बुडवता येत नाहीत. सणासुदीला केलेल्या कामाचे तर नाहीतच. आपल्याला आलेला अनुभव खरंतर दुस-याला द्यावा पण मी तो माझ्यापुरताच मर्यादित ठेवला, वापरला नाही. 

जयंत विद्वांस

सत्तर एमएम चे आप्तं (७)…. अमजदखान....

सत्तर एमएम चे आप्तं (७)…. अमजदखान....

विजूमामानी 'मधुमती' बघताना सांगितलं होतं, 'तो वैजयंतीमालाचा बाप आहे ना जयंत, तो तुझ्या गब्बरचा खरा बाप आहे'. बालबुद्धीला जयंत आणि अमजद हे कोडं बरेच वर्ष सुटलं नव्हतं. जयंत हे त्याचं पडद्यावरचं नाव आहे हे नंतर कळलं तोपर्यंत माझं नाव दोन्हीकडे ठेवतात असंच वाटायचं. आज अमजद असता तर पंचाहत्तरी साजरी केली असती त्यानी. वयाच्या अवघ्या एक्कावन्नाव्या वर्षी अकाली गेला तो. जोपर्यंत 'शोले' दाखवला जाईल, लोक बघतील, तोपर्यंत अमजद आणि गब्बर अमर आहे. मूर्तिमंत विष भरलेला, क्रूर, थंड रक्ताचा माणूस(?) त्यानी उभा केला आणि दोघंही अजरामर झाले. आधी स्टेजवर आणि मग सिनेमात वडिलांबरोबर छोट्या छोट्या भूमिका करणारा अमजद 'हिंदूस्तान की कसम' मधून पडद्यावर आला आणि मग थेट 'शोले' मधे. 

त्या आधी तो के.असिफला दिग्दर्शनात सहाय्य करत होता. गब्बर करण्याआधी त्यानी जया भादुरीच्या वडिलांनी, तरुण कुमार भादुरींनी चंबळेच्या डाकूंवर लिहिलेलं पुस्तक वाचलं होतं. त्याचे शॉट नसताना तो आणि सचिन रमेश सिप्पीला मदत करायचे. गब्बरची भाषा शैली अमजदनीच ठरवली होती. तो तुटक बोलतो. मुळात सलीम जावेदनी ते लिहिलंच इतकं सुंदर आहे की आधी त्यानी अमजद बघितला गब्बर म्हणून आणि मग लिहिलं असं वाटावं, इतकं सुंदर. लेखक लिहिताना जी पात्रं तो उभी करतो त्यावेळेस त्याच्या डोळ्यासमोर काही माणसं धूसर असावीत किंवा काही माणसांची मिळून सरमिसळ डोक्यात असणारच. पडद्यावर ते उभं करणारा माणूस जर बुद्धीमान असेल तर तो स्वत:चं काहीतरी अधिक करतो आणि मग गब्बर सारखा अजरामर होतो. त्याचं ते पायात पाय घातल्यासारखं चालणं, तंबाखू खायची ती विशिष्ट लकब, ते क्रूर हसणं, 'बहुत याराना लगता है' म्हणतानाचा असुरी आनंद, 'जब तक तेरे पांव चलेंगे' म्हणतानाचा क्रूर निर्धार, ठाकूरला खिजवताना बोलण्यातला कुत्सितपणा आणि शेवटी डोळ्यात दिसणारं मरण, भीती असं अमजदनी अफाट दाखवलंय सगळं.  

त्याचे बच्चन बरोबरचे चित्रपट माझ्या लक्षात आहेत कारण ते मी वारंवार पाहिलेत. परवरीश, कस्मे वादे, मि.नटवरलाल, सुहाग, राम बलराम, बरसात की एक रात, कालिया, नसीब, नास्तिक, मुकद्दर का सिकंदर, सत्ते पे सत्ता, याराना, लावारिस. सगळेच सिनेमे भन्नाट होते असं नाही. पण मुकद्दर का सिकंदरचा दिलावर, सत्ते पे सत्ता मधला रणजीत सिंह आणि याराना मधला बिशन सुंदर होते. समोर तोडीचा खलनायक असेल तर नायक अजून उठतो. समोर औरंगझेब होता म्हणून शिवाजी जास्ती ग्रेट. तसा अमजद होता. त्याचा दिलावर, सिकंदर आणि जोहरा एवढाच ताकदवान होता. जोहरावर प्रेम करणारा गुंड. त्याच्या डोळ्यातली खुन्नस बघा त्यात. शेवटी उलगडा झाल्यावर त्याच्या आवाजातला आणि चेह-यावरचा पश्चाताप बघा. गैरसमजामुळे काय करून बसलो हे या अर्थाचं तो पुटपुटतो ते बघताना मी कायम अमजदला सलाम करत आलो आहे. काय करून बसलो हे, आता ते सुधारताही येत नाही ही घालमेल मरणाच्या दारात वाटतीये त्याला. त्याचं वैर जोहराच्या आशिकशी होतं, सिकंदर नावाच्या व्यक्तीशी नाही हे तो ठसवून जातो. 

त्याचा प्रेझेंस पडद्यावर नोटेबल असायचा. 'सत्ते पे सत्ता' मधला रंजिताच्या जीवावर उठलेला तिचा काका रणजितसिंह, बच्चन बरोबरचा त्याचा तो दारू पितानाचा सुप्रसिध्द संवाद, 'कस्मे वादे' मधला तो कुबडा जुडा, 'सुहाग' मधला बाप, 'लावारिस'मधला श्रीमंत, मुलगा रणजीत पुढे हात टेकलेला सज्जन बाप, अनाथ अमिताभ विषयी ओढ वाटणारा, सत्यं समजल्यावर झालेल्या चुकीची भरपाई करू पहाणारा बाप, 'याराना' मधला दोस्तासाठी इस्टेट गहाण टाकणारा, तो गायक झाल्याचं स्वप्नं बघणारा, पूर्णत्वाला नेणारा दोस्त बिशन, 'परवरिश'चा मंगलसिंह, 'उत्सव' मधला त्याचा गमत्या वात्सायन, 'चमेली की शादी', पाताल भैरवी' मधला विनोदी अमजद, 'हमसे बढकर कौन' मधला काजल किरणचा शेंडीवाला हिरो, 'कुर्बानी'त लैला मै लैला गाण्यात टोप घालून अमितकुमारच्या आवाजात 'ओ लैला, टुबुक टुबुक' म्हणणारा इन्स्पेक्टर अमजदखान, 'शतरंज के खिलाडी'मधला गुडगुडी ओढणारा वाजीद अली शाह.  

तसा तो माझ्या लक्षात आहे 'इन्कार'मधला राजसिंह. त्याची ती डाव्या पायाच्या मागे उजव्या पायाच्या बूट चमकवण्याची स्टाईल, नेमका हाताला खोटं ड्रेसिंग करून हात गळ्यात आणि चुकीच्या खिशात पाकीट ठेवलेलं, समोरचा माणूस त्याची चूक व्हायची वाट बघतोय आणि तिकीट काढण्यासाठी त्याला खिशातून पैसे काढणं गरजेचं आहे, ती सगळी घालमेल बघणीय आहे, त्याचा चेहरा, तो आटापिटा, ते क्षण संपवण्याची घाई परत परत बघावी. तो पाण्यातला पाठलाग, कुत्र्याला जबडा फाडून मारतो ते मोठ्या पडद्यावर बघण्याचा लायकीचं आहे. हल्ली हे सिनेमे थेटरात लागत नाहीत याचं अतीव दु:खं मला होतं. घरचा टी. व्ही. अगदी ४८", ५४" असला तरी त्यात ती सत्तर एमेमची मजा नाही. एकतर खुर्चीत बसलेलो नसतो त्यामुळे हातानी खुर्चीचे हात घट्ट धरता येत नाहीत. तो अंधार फार गरजेचा असतो. आपली कधी फाटते, कधी गहिवर येतो, कधी टचकन डोळ्यात पाणी येतं, कधी पोटात गोळा येतो, कधी खदखदून हसायला येतं. हे सगळं ज्या चित्रपटात असतं तो सुंदर एवढी माझी सुंदर चित्रपटाची साधी व्याख्या आहे. 

शहाऐन्शीला त्याला अपघात झाला. मग त्याचं वजन वाढलं. अदनान सामी वाचला पण वाढलेल्या वजनामुळे नुसरत फतेह अली आणि अमजद ही दोन चांगली माणसं मात्रं गेली. त्याला हृदयविकाराचा झटका आला. काही काळ त्याचं नाव कल्पना अय्यरशी जोडलं गेलं बाकी तो सज्जन माणूस होता. त्याचा मुलगा शादाब खान 'राजाकी आयेगी बारात' मधून पडद्यावर आला खरा पण तरला नाही. त्याचा भाऊ इम्तियाझ 'धर्मात्मा' सोडल्यास फार चमकला नाही, किर्ती देसाईशी लग्नं केलं ही बहुतेक त्याच्या बाबतची मी वाचलेली शेवटची बातमी. ब्रिटानिया ग्लुकोजची 'गब्बर की असली पसंद' अशी जाहिरात करायला मिळणारा तो पहिला व्हिलन होता. अमजद, तुझा खलनायक कधीही अश्लील, कामापिपासू, आचरट, विनोदी नव्हता. जे काय होतं ती शंभर टक्के शुद्ध दहशत होती. 'शोले' आणि 'इन्कार' मधे अनुक्रमे 'मेहबूबा मेहबूबा' आणि मुंगडा मुंगडा' दोन्हीत हेलनकडे आम्हीही नव्हतोच बघत वाईट नजरेनी आणि तू ही वाईट नजरेने बघताना काही दिसला नाहीस. तुला सगळे रोल चांगलेच मिळाले असं नाही.

काळ बदलला, व्हिलन बदलले, आता तू नाहीस, प्राण, अजित नाहीत. आता विकृती जास्ती आली, निखळ शुद्ध वाईटपणा कमी झाला. तू 'शोले'मधे म्हणाला होतास 'पचास पचास कोस दूर गांव में जब बच्चा रात को रोता है, तो मां कहती है, बेटा सो जा, सो जा वरना गब्बरसिंघ आ जायेगा'. आता जागं रहावंच लागतं. पचास कोस सोड, आता फुटाफुटावर गब्बर झालेत. परत एकदा थेटरात 'इन्कार' 'शोले' बघण्याचा योग यावा. मी तुझ्या एन्ट्रीला खुर्चीत ताठ होऊन बसेन, हातात पट्टा, शिळांवर चालणारे नुसते पाय दिसतायेत, घाबरलेले तीन जण आणि अंधारात घुमणारा तुझा आवाज 'कितने आदमी थे?' मी मनातल्या मनात म्हणेन, कुणी मोजलेत? इथे जन्माला आलेल्या प्रत्येक जणानी तुला पाहिलाय, प्रेम केलंय, अमोजणीय आहे ते.      

 

जयंत विद्वांस

आत्मंज्ञान....

शहाण्णवपर्यंत दोन तीन प्रेमभंग झाले होते (नंतर मी हिशोब ठेवणं सोडून दिलं). दाढी मी वाढवायचोच आधीपासून, त्यात वजन पन्नास किलो, चेहरा कायम प्रेमभंगी दिसायचाच त्यामुळे फार प्रयत्नं करावे लागले नाहीत दु:खाचा मेकप करायला. पण काहीतरी मिसिंग आहे असं वाटायचंच. एके दिवशी जाणीव झाली, अरे, आपण कविता नाही लिहिलेली अजून एकही. युरेका, युरेका ओरडत मी कपड्यांसकट घरातल्या घरात पळालो.

मग एक छान रजिस्टर विकत आणलं. पहिल्या पानावर अर्पणपत्रिका वगैरे लिहीली. मग दु:खं राष्ट्रीय पातळीवर असावं म्हणून हिंदी कविता कम गाणी लिहायला सुरवात केली. काय सांगावं उद्या कुठे तारे चमकले (नशिबाचे म्हणतोय) आणि फिल्मला सिच्युएशन प्रमाणे गाणी लागली तर आपल्याकडे तयार नाहीत असं नको. वेगवेगळ्या सिच्युएशनवर झारा घेउन बुंदी पाडावी तशा कविता लिहून काढल्या. म्हटलं मराठीतून मागणी आली तर? काय एकेक व्याप न डोक्याला. मग ती ही पन्नासेक मातृभाषेतली बुंदी पाडून ठेवली.

कालांतरानी दु:खं डायल्युट झालं. मग लग्नं झालं. मग मागची दु:खं काहीच नाहीत हे लक्षात आलं. वही अडगळीत गेली. एफबी म्हणजे काय हे मला खूप उशिरा समजलं. अकाउंट काढल्यावर पहिले साताठ महिने मला पोस्ट, स्टेटस, ग्रूप्स, चॅटिंग काहीही माहित नव्हतं. स्लो लर्नर असल्यामुळे इतर अनेक गोष्टींप्रमाणे हे शिकायला खूप वेळ गेला. एकानी मराठी टायपिंग कसं करायचं ते सांगितलं. मग मी हळूहळू कविता पोस्टायला लागलो. अर्थात मुक्तंछंद जास्ती. लई भारी वाटायला लागलं कुणी कॉमेंट केली की.

वृत्त, मात्रा हा हिशोब कधी कळला नाही आणि मी ही गंभीरपणाने त्याचा कधी अभ्यास केला नाही. पण नंदुशेठ आणि त्यांच्या सहका-यांच्या गझला, शार्दुल, स्वामीजींच्या कविता वाचत होतो. आणि महाराजा काय सांगू, एके दिवशी एफबीच्या बोधीवृक्षाखाली बसलेलो असताना मला आत्मंज्ञान प्राप्तं झालं. यांच्या हापूसच्या स्टॉलशेजारी मी रायवळ आंब्याची टोपली घेउन उकिडवा बसलोय असा फील आला आणि एका सुदिनी मी कविता लिहिणं बंद केलं.

आपल्याला काय येतं यापेक्षा काय येत नाही हे कळलं की माणूस सुखी होतो म्हणजे जे थोडंफार जमतंय त्यात सुधारणा करण्यात बुद्धी खर्च होते आणि यश मिळण्याची थोडीफार खात्री असते. मी गद्य बरं लिहितो (पद्यापेक्षा - आईनस्टाईनचा सापेक्षतावादाचा सिद्धांत) हे माझ्या लक्षात आलं. कुणी आणून देण्यापेक्षा ते बरं, नाही का?

म्हणून मी काय म्हणतो, आपल्याला चहा करता येत असेल ना तर फक्तं त्याचीच टपरी टाकावी उगाच चारपाच आयटमचं मेनूकार्ड छापण्यात अर्थ नाही, आहे तो ही धंदा बुडणार हे निश्चित.

--जयंत विद्वांस 

कालच्या पावसात....

कालच्या पावसात काय काय घडलं? खूप काही. कुणाची मनं जुळली, कुणाला ओलं लंपट काहीतरी आठवलं, कुणी पहिल्यांदाच भिजलं, कुणी कितव्यांदातरी भिजलं, कुणी खिडकीत उभं राहून आपल्या माणसाची वाट बघितली, कुणी कुणाच्या तरी आठवणींनी उशीवर पूर आणला, कुणा आडगावच्या गरीब शेतकऱ्याच्या  चेहऱ्यावर वाढलेल्या दाढीच्या खुंटांना पालवी फुटली, कुणाची तरी पांढ-या कपाळाची घरधनीण वरातीमागून आलेल्या पावसाला शिव्या देत होती.

कुणाच्या घरात पाणी शिरलं, कुणाच्या विहीरीत पहिल्यांदाच पाणी साठलं, कुणाच्या घरात गळक्या पत्रातून उलटी कारंजी गळत होती, कुणी पागोळीच्या आड पाउस थांबू नये अशी आशा करत बिलगून उभं होतं, कुणी तांबड्या पाण्यात लगेच बुडणा-या होड्या सोडल्या, कुणी कुणीही बघत नाहीयेना ते पाहून साठलेल्या पाण्यात उडी मारली, कुणी साठलेल्या पाण्यावरून सगळं सावरत उडी मारली.

एक घटना अजून घडली. झाडावरचं एक घरटं वा-यानी अचानक पडलं. दोघं जणं शब्दं संपल्यासारखे बसून होते. त्यानी तिला पंखानी जवळ घेतलं. थरथरत्या पंखानी ती ही कुशीत शिरली. 'सकाळी बोलूयात', तो म्हणाला. 'हो', ती म्हणाली. रात्रं संपायची वाट बघत दोघं बसून राहिले.

सकाळी स्वच्छ प्रकाश पडला. तो उत्साहानी म्हणाला, 'निघूयात? नव्यानी काड्या आणू'. तिच्या डोळ्यात पाणी आलं. 'वेडी, "पाडणं" त्याच्या हातात आहे तर "बांधणं" आपल्या हातात आहे आणि मदतीची वाट बघायला आपण माणसं थोडीच आहोत! चल निघूयात". आणि त्यांनी उंच आकाशत झेप घेतली.

कालच्या पावसात हे सगळ्यात सुंदर घडलं.

--जयंत विद्वांस 

नाना मराठे.....

नाना मराठे.....

हल्ली पहिल्यासारखं दिवसदिवस टी.व्ही.समोर बसून क्रिकेट फार बघितलं जात नाही तरीही शक्यतो हायलाईट बघतोच मी. जवळपास प्रत्येकानी त्याच्या शाळकरी, कॉलेज वयात ते खेळलेलं असतं, पाहिलेलं असतं. जुन्या टेस्टमॅचची रटाळ असली तरी ती मजा गेली आता. आता घरात एकट्यानी ४८" टी.व्ही.वर मॅच बघताना काहीतरी हरवलंय असं वाटतं. चाळीतल्या घरात किमान दहा बारा पोरं असायचो वनडे बघायला. हळूहळू मांड्या घालून बसलेला एकेक पसरायला सुरवात व्हायची आणि ती दहा बाय दहाची खोली फुल व्हायची. अशा अनेक वनडे, वर्ल्ड कप माझ्या लक्षात आहे. माझं कुचकं, विनोदी, उपहासात्मक समालोचन फुकट चालू असायचं. विंबल्डन, फ्रेंच, डेव्हीस कप पण हल्ली बघितल्या जात नाहीत. वयं वाढत जातात, नविन खेळाडू येतात, चमकतात, लवकर अस्तंगत होतात त्यामुळे नाळ पटकन जुळत नाही. परवा लंकेची टेस्ट बघत होतो आणि इशांत शर्माच्या मस्तीवर पटकन तोंडातून शिवी गेली आणि नाना आठवले. 

नाना मराठे, एकदम रत्नागिरीच्या मधल्या आळीला शोभेल असा ओरिजिनल खवचट माणूस, त्यांचं नाव आजतागायत मला माहित नाही. त्यांची मुलं त्यांना नाना म्हणायची म्हणून आम्हीच असं नाही सगळीच त्यांना नाना म्हणायची, अगदी मराठे काकूसुद्धा. नाना म्हणजे दिसायला अगदी गरीब माणूस, अर्थात फक्तं तोंड उघडेपर्यंत. तसे नाना बुटकेच दिसायचे, साडेपाच फुटाच्या आसपासची उंची होती खरंतर पण तसे ते गुटगुटीत असल्यामुळे बुटके वाटायचे. लख्खं गोरा रंग, दाट पण पांढरे झालेले केस तेल लावून राजा गोसावीसारखे सगळे मागे वळवलेले, भिवया सुद्धा पांढ-या शुभ्रं अगदी, त्याच्या मधे शेंदूर लावलेला टिकलीएवढा , ओठाच्या मधोमध हिटलरसारखा पांढ-या रंगात रंगवल्यासारखा जाड चौकोन आणि त्याच्या दोन्ही बाजूंनी ओठावर ओठ संपतात तिथपर्यंत पायपीन लावल्यासारखी दोन मिलीमीटर जाडीची मिशीची रेष. तोंडात सतत अर्ध पान, त्याला अर्धबोट चुना, काताचा बारीक तुकडा आणि सुगंधी तंबाखूची चवीला मीठ टाकतात तेवढी चिमूट याची पुरचुंडी दर अर्ध्या पाऊण तासाला सरकवलेली असायची. एखाद्याचा बारीक तुकडे करून समूळ नाश करावा तशी अडकित्त्यात रोठा सुपारी बारीक करायचं काम सतत चालू असायचं. बघता बघता रममाण झाले की तोवर पान संपलेलं असायचं, मग तोंडात काही नाही लक्षात आलं की सुपारीचा ऐवज तोंडात जायचा. पान आणि सुपारी एकावेळी तोंडात हा योग क्वचित जुळायचा. रिटायर्ड नाना दाढी मात्रं रोज सकाळी करायचे. पन्नाशीतच त्यांनी मिलिटरी अकाउंट्स मधून व्हालंटरी घेतली होती. गावाकडे त्यांचे उत्पन्नही होते. एकूण माणूस सुखवस्तू होता. 

आम्ही कॉलनीत क्रिकेट खेळायला जायचो तेंव्हा. ग्राउंडसमोरच त्यांचा बंगला होता. त्यांच्या मुलगा मनोजपण आमच्यात असायचा. जाळीला धरून ते बघत उभे रहायचे किंवा मग बंगल्याच्या बाहेर खुर्ची टाकून बघत बसायचे, बोलायचे मात्रं काहीही नाहीत कधी कुणाला. पाणी प्यायला त्यांच्या बागेतल्या नळावर आम्ही जायचो किंवा खेळल्यावर गप्पा ठोकायला त्यांच्या कंपाउन्डला रेलून उभे रहायचो. एकदा असेच एका शनिवारी संध्याकाळी खेळून आम्ही गप्पा ठोकत उभे होतो. माझा त्यांचा फार परिचय नव्हता त्यामुळे मनोज आहे का? नसला तर कधी येणार आहे, इतकंच बोलणं व्हायचं. कॉलनीतली बाकीची मुलं त्यांच्या परिचयाची होती, मी कॉलनीतला नव्हतो. दुस-या दिवशी वनडे होती. मला म्हणाले, तू पण ये रे उद्या बघायला. मी हो म्हटलं आणि निघालो. रव्या म्हणाला, 'तू अण्णांकडे आला आहेस का कधी म्याच बघायला?' 'नाही, का रे?' 'येच मग उद्या, एकदा आलास की कळेल'. मी उत्सुकतेपोटी गेलो टायमात दुस-या दिवशी. 

त्यानंतर असंख्यं वन डे, टेस्टचे रविवार , विम्बल्डन, फ्रेंच मी नानांकडे बघितल्या. एकपात्री प्रयोग असायचा तो सगळा. नानांच्या शिव्या या खेळावरच्या अतीव प्रेमापोटी यायच्या, त्यात कुणालाच काही गैर, अश्लील वाटायचं नाही. नानांची त्यावेळची शारीरिक स्थिती, तो अभिनय हा शब्दात मांडणं अशक्यं आहे, तो अनुभवायलाच हवा. विंडीज आणि ऑस्ट्रेलिया या दोन टीमवर त्यांचा भारी जीव. आपल्याविरुद्ध सामना असेल तरी ते त्यांच्या बाजूनी असायचे. तेंव्हा फार राग यायचा. पण नाना उलगडून सांगायचे मग पटत गेलं. 'आपले साले ठरवून येतात, त्यांचे बघ, मजा घेतात, फालतूची शोगिरी नाही, प्रोफेशनल रे सगळे. आपल्याला खूप वर्ष लागतील ती लेव्हल यायला. देवानी काय विभागवार माणसं जन्माला घातलीत का? खेळात कसला आलाय विभाग? जो चांगला खेळतो तो आत एवढाच नियम त्यांच्याकडे. पंकज रॉय खेळला म्हणून प्रणब रॉय खेळला. भोसडीच्याला खेळता येत होतं?' नाना एकदा सुटले की सुटले. मग फक्तं ते काय बोलतात ते ऐकायचं, पोटतिडकीने बोलायचे. रवि शास्त्री, आशिष कपूर, निखिल चोप्रा, विजय भारद्वाज, सार्देंदू मुखर्जी वगैरे त्यांचे मागच्या जन्मीचे शत्रू. 

त्यांना रवि शास्त्री हे तोंडीलावणं होतं. 'नशिब लागतं रे. तो येड*वा श्रीकांत, चार फोर मारल्या की आउट होणार. मोफत विकेट. आपली अवस्था १/४५, ३/६२, ४/८७ अशी होणारच तो असला की. हा चू*मारीचा खाली येणार, निवांत पन्नास काढणार, एखाद दोन विकेट घेणार, झाला सामनावीर. च्याम्पियन ऑफ द च्याम्पियंस, ऑडी. याची लायकी तरी आहे का रे?' रनरेट वाढू लागला, चेंडू लेगच्या बाहेर टाकायला लागला, शॉर्ट पिच टाकला की त्यांना स्फुरण चढायचं. 'अरे बाळ श्रीनाथ (किंवा चेतन शर्मा/प्रसाद/जो कुणी असेल तो) , आपल्या पिचवर चेंडू उडतो का कमरेच्यावर? आपला स्पीड काय, पिच काय, कितवी ओव्हर टाकतोय आपण, सांगा रे कुणी याला. कप्तानानी फिल्डिंग काय आपली आ* घालायला लावलीय का ऑफला?' आम्ही सगळे हसायचो फक्तं. मजा असायची. सामना काट्यावर आला की नाना टी.व्ही. जवळच्या टेबलाला रेलून उभे राहायचे, उजवा पाय डाव्या गुडघ्यावर त्रिकोण करून. एखादी हुकलेली सिंगल, न पळालेली थर्ड, सुटलेला लॉली असं काही झालं की तो उजवा पाय सुटायचा आणि त्या गुन्हेगाराच्या **त जायचा लगेच. अशा मोक्याच्या वेळी टी.व्ही. समोरून कुणी गेलं की नाना त्याला भ*व्या, काय चड्डीत झालीये का? थांब की दोन मिनिट', काकूंनी जेवायला हाक मारली की, 'तुम्ही गिळून घ्या भूक लागली असेल तर' असं म्हणायचे. 

लंच टाईम झाला की आम्ही पटापट घरी जाऊन जेऊन यायचो. मग नाना झालेल्या सामन्याची चिरफाड करायचे आणि पुढे काय होईल त्याची भविष्यंवाणी. मी विश्वनाथचा न बघितलेला स्क्वेअरकट त्यांच्या बोलण्यातून पाहिलाय. दोन पोरांना उभे करून नाना दोन गली लावायचे, मग त्यांना बायसेक्ट करणारा तो अजरामर स्क्वेअरकट कसा जायचा, ते फिल्डर *त्यासारखे कसे एकमेकांकडे बघायचे याचं वर्णन. गावसकर, कपिल, विश्वनाथ, जुने आम्ही न पाहिलेले नायडू, शिवलकर, रमाकांत देसाई, मर्चंट, बोर्डे, उम्रीगर आणि अनंत लोकांची उजळणी व्हायची. विंडीज गोलंदाज म्हणजे त्यांना अतिप्रिय. 'अरे, शरीरयष्टी हे कारण आपल्या लोकांना, लिली, थोमसन, पास्को, ह्याडली, इम्रान, अक्रम टाकायचेच ना, त्यांना नाही कुठे आडवी आली शरीरयष्टी ती. आपण मुळातच सहिष्णू. मैदानात यायच्या आधीच शेपूट दोन पायात ओढून पार पुढे पोटापर्यंत घेतलेलं. फास्ट बॉलिंग ही वृत्ती असते रे, तिथे सभ्यपणा काय *डीत घालायचाय? अरे, शिव्या नको देउस पण साला नजरेने तर खुन्नस देशील की नाही?' आम्ही सगळे टी.व्ही.सोडून नानांकडे बघायचो फक्तं. प्रत्येक वेळची कहाणी वेगळी, किती सांगणार?

बेकरनी केव्हिन करनला हरवून जिंकलेलं पहिलं विंबल्डन तिथे बघितलं होतं. मी बोलण्यात पटाईत त्यामुळे नाना मला आवर्जून बोलवायचे. 'सगोत्री आपण, कपी गोत्रं आपलं, माकडचाळे जास्ती आपले, एका कुळातले सहाजणच आपण, मराठे, विद्वांस, रटाटे, घैसास, चक्रदेव आणि शारंगपाणी. मजा येते तू असलास की. वग झाला पाहिजे रे, इकडून एक बोलला की समोरून तोडीस तोड आलं पाहिजे, तर मजा. तू येत जा रे बघायला'. आपण ९३ ला फ्रांसला डेव्हीसकपमधे त्यांच्याकडे जाऊन हरवलं होतं. मी गेलो होतो. रात्री काय तरी अडीच एक वाजले असतील. रमेश कृष्णन-गिल्बर्टचा सामना अंधार पडला म्हणून पाचव्या सेटला ४-४ असताना थांबवला होता. दुस-या दिवशी त्यानी तो सहज जिंकला. नानांच्या डोळ्यात पाणी होतं. म्हणाले 'देशासाठी खेळतात रे हे लोक. काल त्या पेसनी घुमवला बॉश्चला म्हणून या सामन्याला महत्वं रे. साला असं पाहिलं की वाटतं, सुन्या, कपिल, कृष्णन, पेस यांच्या घरी जावं आणि यांचे हात पाय चेपून द्यावेत. खेळावर, खेळाडूंवर प्रेम करणारे नाना मला चौकापर्यंत सोडायला आले होते. 

बेकर, पेस, कृष्णन, अमृतराज, बोर्ग, मेकेनरो (आणि इतर अनेक), आपले काही आणि ऑस्ट्रेलिया, विंडीजचे खेळाडू यांच्याबद्दल बोलताना नाना भान विसरून बोलायचे. नोक-या लागल्या, त्यामुळे भेटी कमी झाल्या. अधूनमधून टेनिस, क्रिकेट बघतो. पण त्यात आता ती मजा नाही. नानाही आता ऐंशीच्या घरात असतील. टी ट्वेंटी नानांबरोबर बघायला हवीये एकदा. एक तर ते बघत नसतील किंवा यथेच्छ शिव्या देतील मला आणि खेळणा-यांनापण. सगोत्री असलो काय नसलो काय ते महत्वाचं नाही, क्रिकेटची आवड हे समानगोत्रं आहे हे नक्की. ती सर येणार नाही कदाचित पण म्हातारपणी नानांसारखा दरबार भरवून क्रिकेट बघेन असं म्हणतोय. 

भेट न झाल्याची चुटपूट लागायला नको म्हणून एकदा भेटून येईन म्हणतोय. 'परवाची म्याच पाहिलीस? हिजडयासारखे केस वाढवलेत ते काप म्हणावं आधी त्या शर्माला. सांगा रे त्याला कुणीतरी, थंड डोळ्यातून दहशत पाहिजे म्हणाव होल्डिंगसारखी, तो मार खाणार बघ एक दिवस' अशा वाक्यानी ओळखीची खूण पटेल आणि मग हरवलेल्या दिवसांची साचलेली आठवण डोळ्यातून हसता हसता बाहेर येईल.  

जयंत विद्वांस   

  

सत्तर एमएम चे आप्तं (६)…. त्शेरिंग डेंझोंग्पा....

'त्शेरिंग फिंन्त्सो डेंझोंग्पा', (त्सुनामीसारखा त् सायलेंट आहे का ते माहित नाही) उच्चारताना जिभेला क्रॅम्प येउन आयोडेक्स लावायची पाळी येईल अश्या अत्यंत अवघड नावा आडनावाचा हा सदुसष्ठ वर्षाचा तरुण, फिट माणूस डॅनी नावानी मला माहित आहे. मी शाळेत असताना आम्हांला दोन 'इनामदार' सर होते. एक म्हणजे स्केलेटन, ते इंग्लिश शिकवायचे आणि चुकलं की चिमटे काढायचे पोटाला (एकदम पैसे येतील म्हणून त्यांनी घरात वर्षाची रद्दी साठवली होती, जाऊ दे, आपल्याला काय करायचंय) आणि दुसरे पी.टी.आणि इतिहास शिकवायचे, एकदम दणकट माणूस, त्यांना त्यांच्या हेअरस्टाईलमुळे 'डॅनी' म्हणायचे (अर्थात हे सगळं पार्श्वगायन, तोंडावर कोण म्हणणार, नाहीतर 'पार्श्वभाग' गायन झालं असतं). तर मुद्दा असा की तेंव्हापासून हा डॅनी कोण आहे ते बघायची मला उत्सुकता होती.  

तेंव्हा वर्षाकाठी दोनचार सिनेमे बघायला मिळायचे, एक माझ्या, एक भावाच्या वाढदिवसाला, एक होळीला ढूमकं न आणल्याच्या बदल्यात आणि एक श्यामची आई, हाथी मेरे साथी, सती अनसूया वर्गातले. मामाकडे स्क्रीन, रसरंग आणि न्हाव्याकडे फिल्मफेअर, स्टारडस्ट यामधून काय तारे तारका दिसायचे तेवढेच. पडद्यावर बघायला खूप काळ जावा लागला. डॅनीला मी पहिल्यांदा पाहिला ते बहुतेक 'धर्मात्मा'मधे, जांकुरा, मेंढ्यांची शर्यत खेळणारा. त्याची ती हेअर स्टाईल भारी होती (तो, विनोद मेहरा आणि फारुख शेख - एकदम खतरा हेअर स्टाईल). फिरोजखानला टशन देणारा. तो आला तेंव्हा ब्रूसली सारखा वाटायचा जरा. 'धर्मात्मा'मुळे त्याचा 'शोले' गेला ते बरंच झालं. अमजदचा गब्बर सरसच होता. डॅनीभाय हमको माफ करो. पण त्यालाही चुटपूट लागलीच असणार, शोले तसाही हिट झालाच असता, डॅनी कुठल्याकुठे गेला असता.

तो 'मेरे अपने' मधला पुसटसा आठवतोय मला. 'काला सोना'मधे त्याला सफरचंद फरीदा जलाल हिरोईन होती आणि 'सून सून कसमसे' गाणं पण होतं. त्याचा 'धुंद' खतरा होता. एक तर सस्पेन्स, त्यात हा विक्षिप्त आणि पांगळा, बायकोवर संशय घेणारा. त्याचं ते एकदम व्हायोलंट होणं आणि संजयखान आल्यावर लगेच सोबर होणं, भारी होतं. रोज उठून एकसारख्या डाकूच्या भूमिका करून कंटाळल्यावर त्यानी ब्रेक घेतला आणि परत येउन राजेश खन्ना आणि त्याचं प्रेमपात्रं किमला घेऊन त्यानी 'फिर वोही रात' दिग्दर्शित केला. 'हमसे बढकर कौन'मधे तो चारात एक होता. 'बुलंदी'मधे तो 'लोबो' बाप मुलाच्या डबलरोल मधे होता. एक तरुण दिसतो, वागतो आणि दुसरा बाप वाटतो आणि तसा वागतोही पडद्यावर. मिथुनपेक्षा तो दोन वर्षांनी मोठा आहे पण तो 'बॉक्सर'मधे त्याचा बाप झाला.

प्राण आणि डॅनी मधे एक साम्यं होतं, समोर कुणी का असेना त्यांना काही फरक पडायचा नाही, ते दबून जायचे नाहीत. अमिताभ बरोबर 'हम'मधला बख्तावर आणि 'अग्निपथ' मधला कांचा चीना आणि 'खुदा गवाह' मधे खुदाबक्ष पहा. एकदम टफ फाईट. तिन्ही मुकुल आनंदचे आणि त्याच्याच 'डायल एम फॉर मर्डर'च्या हिंदी आवृत्ती 'ऐतबार' मधला तो बावळा दिसणारा चलाख इन्स्पेक्टर बरुआ. शक्ती कपूर चांगल्या भूमिकेत पण व्हिलन सारखाच दिसतो, डॅनी मात्रं जिथे जसा चेहरा गरजेचा आहे तसाच. 'अंदर बाहर' मधला शेरा बघा, सतत घामेजलेला, कपाळावर मधे तिसरा डोळा असल्यासारखी आठी आणि थंड रक्ताचा. 'अंधा कानून' मधला अकबर अली, नानाच्या 'क्रांतिवीर' मधला चतुरसिंघ, सनीच्या 'इंडियन' मधला सिंघानिया तकलादू वाटत नाहीत. '१६ डिसेंबर' मधला वीर विजयसिंघ कसा भारदस्तं होता. नुकत्याच आलेल्या 'बेबी'मधला फिरोज अली खान पण सुंदर होता त्याचा. 

राजकुमार संतोषीनी त्याला 'घातक' मधला 'कात्या' आणि 'चायना गेट' मधला 'मेजर गुरुंग' या दोन सुंदर भूमिका दिल्या. त्याचा कात्या एखादा संत जसा पूर्ण सज्जन असतो तसा पूर्ण शंभर टक्के दुर्जन होता. त्याची दहशत मानसिक आहे हे छोट्या छोट्या गोष्टीतून फार छान दाखवलंय दोघांनी मिळून. 'चायना गेट' मधला आजार लपवणारा, सगळ्यांना समजून घेणारा, मितभाषी गुरुंग चांगला उभा केला होता त्यानी. मुळात डॅनी हा पोटभरू, सवंग अभिनेता नाहीये. त्यानी लता, आशा आणि रफी बरोबर गाणं म्हटलंय, त्याची नेपाळी गाणी हिट आहेत. तो लेखक, दिग्दर्शक, चित्रकार, स्क्लप्टर आहे. त्यानी सिक्कीमच्या राजकुमारी बरोबर लग्नं केलंय.

त्याला खरंतर आर्मीत जायचं होतं. त्याला पश्चिम बंगालमधे बेस्ट कॅडेट अवार्ड मिळालंय आणि त्यानी २६ जानेवारीच्या संचालनात भाग ही घेतलाय. पुण्यात ए.एफ.एम.सी.मधे क्वालिफाय झालेला असतानाही त्यानी एफ.टी.आय.आय.ला दाखला केला. सदुसष्ठाव्या वर्षीही तो तब्येत राखून आहे याचा अर्थ सैन्यात नसेल गेला तो पण ती शिस्तं राखून आहे. म्हणून तो मोठ्या मनाचाही आहे. बिग बी शी त्याची दोस्ती आहे. एकदा त्यानी कौतुकानी सांगितलं होतं, 'यापुढे तो असेल त्या पार्टीत मी जाणार नाही कारण तो आला की मग आमच्या भोवती कुणी उरत नाही'. 

हिंदी चित्रपटात हिरोला लागणारा चेहरा त्याच्याकडे नाही पण तो गाजला, चालला, टिकला. दुसरा असा एक ओम पुरी. वयानी म्हातारा झालेला डॅनी जास्ती सरस आणि रुबाबदार दिसतो. आता एवढं चेह-याचं कौतुक राहिलं नाही हिरोला, त्याकाळी होतं. 'शमिताभ'च्या धनुषपेक्षा डॅनी कैक पटींनी देखणा आणि अभिनयसंपन्न आहे. जन्माला यायची वेळ चुकली, बाकी काय.

जयंत विद्वांस 

लल्याची पत्रं (२५)…. 'कितना हसीं है मौसम…'

लल्याची पत्रं (२५)…. 'कितना हसीं है मौसम…'

लल्यास,

तारुण्यात वय वाढत असतं तेंव्हा आपण आवडीनी पुढे पहात असतो, घाई असते सगळ्याची. आयुष्याची अंकलिपी पन्नाशीला आली की आपण थांबतो. पुढचा प्रवास किती आहे माहित नसतं. मग जुन्या आठवणीत आपण रमतो. आवडत्या माणसाच्या सहवासात घालवलेले चार क्षण आठवतात. तेंव्हा लक्षात न आलेलं कायकाय तरळून जातं. गोष्टी छोट्या असतात नेहमी, त्यांच्या आठवणी झाल्या की त्या मोठ्या होतात. काल 'कितना हसीं है मौसम' लागलेलं एफेमला. जुनी गाणी आपण सगळीच पाहिलेली नसतात किंवा काहीवेळेस ते चित्रपटही. पण ऐकूनच ती आपल्या नात्यातली झालेली असतात.

साठीचं झालं हे गाणं वयानी. एकोणीसशेपंचावन्नच्या 'आझाद' मधलं. तो काही आपण पाहिलेला नाही. पण त्यातली गाणी मात्रं भन्नाट होती. निर्मात्याला नौशादकडून तीस दिवसात दहा गाणी हवी होती. नौशाद म्हणाला, 'हे काय वाण्याचं दुकान आहे का? एक गाणंही मिळणार नाही महिन्यात. मग रामचंद्र चितळकर आले. सी.रामचंद्रनी पंधराएक दिवसात तुकडा पाडला गाण्यांचा. सगळी लिहिली होती राजेंद्रकृष्णंनी. यातली हे आणि पुढची ही तीन 'राधा ना बोले, ना बोले रे', 'अपलम चपलम', 'जा री जा री ओ कारी बदरिया' कधीही ऐकावीत. तोड नाही. 'जा री जा री' वर परत लिहीन तुला कधी. त्यात माझ्या अल्पज्ञानाप्रमाणे दोन्ही 'ग' आहेत, थोडी चाल बदलली की कानाला काय गोड लागते बघ. 

तलत हे गाणं म्हणणार होता. काहीतरी अडचणीमुळे तो पोचू शकला नाही. रेकोर्डिंग तर उरकायचं होतं. मग सी.रामचंद्रनीच ते म्हटलं. तलतचा भास व्हावा असंच म्हटलंय ते. तेवीशीची मीनाकुमारी आणि तेहेतीशीचा युसुफखान सरवरखान पठाण बिनरंगाच्या पडद्यावर काय गोड दिसतात बघ. राजेंद्रकृष्णंनी लिहिलंय पण एकदम मस्तं, साधं, सरळ, सोप्पं. गुलझार 'तेरे बिना जिंदगीसे' मधे म्हणाला होता 'तुम गर साथ हो, मंजिलों की कमी तो नहीं'. कोण बरोबर आहे ना सफर मधे (सफर आणि Suffer दोन्ही) त्यावर ठरतं बघ प्रवास कसा होतो ते. पायाला बोचणारे दगड पण मग जाणवेनासे होतात. खडकावर पण हिरवळ दिसते. सोबत कोण आहे यावर ते ठरतं. 

गाण्यात जंगल शब्दं लिहू आपण? यात आहे आणि कानाला तो खटकत नाही. पहिल्या कडव्यात 'साथी हाथ बढाना' चाच अर्थ आहे. प्रेमीक जिथे उभे तोच स्वर्ग. दुस-या कडव्यातला सूचकपणा जाम गोड आहे बघ. प्रेमाचा उल्लेख केला म्हणजेच ते असतं असं नाही. वो महसूस करनेकी बात है! दोघंही आडून आडून बोलत असतात, काय म्हणतोय, अभिप्रेत काय दोघांनाही माहित असतं. ते डोळस चाचपडणं मोठं गंमतीशीर होतं. प्रेमाचा रंग मोठा मजेशीर असतो. सगळ्या चराचरावर तो झटक्यात पसरतो. युगल त्या रंगात न्हाऊन निघालेलं असतंच पण त्यांना सभोवताल पण तसाच दिसतो. फील गुड फ्याक्टर. 

आपण असे मुक्तं फिरलोय कधी? अनेक अडचणी, व्याप, चिंता, काळज्या, जबाबदा-या सतत सोबतीला असतात. अशी गाणी ऐकली की काय काय हरवलं, काय काय करायचं राहून गेलं ते कळतं. गेलेला काळ काही परत आणू शकत नाही आपण निदान तो या गाण्यातून अनुभवू शकतो. सतत कुढत बसण्यात काही अर्थ नसतो बघ. तू तुला मीना समज, मी दिलीप समजतो. आवाज फाटतोच माझा त्यामुळे तलतचा फील येईलच, तू म्हटलंच पाहिजे असं काही नाही, तू माझ्याकडे बघत राहिलीस की तुझ्या ओळी मला ऐकू येतीलच. चल, पुढच्या पत्रापर्यंत बाय. :)  

जयंत विद्वांस 

कितना हसीन है मौसम, कितना हसीन सफ़र है
साथी है खुबसूरत, ये मौसम को भी खबर है

मिलती नहीं है मंज़िल, राही जो हो अकेला
दो हो तो फिर जहाँ भी, चाहे लगा लो मेला
दिल मिल गये तो फिर क्या, जंगल भी एक घर है

ना जाने ये हवायें, क्या कहना चाहती हैं 
पंछी तेरी सदायें, क्या कहना चाहती हैं 
कुछ तो है आज जिस का, हर चीज़ पर असर है

कुदरत ये कह रही है, आ दिल से दिल मिला ले
उल्फ़त से आग ले कर, दिल का दिया जला ले
सच्ची अगर लगन है, फिर किस का तुझको डर है

(आझाद, १९५५, लता, सी.रामचंद्र, राजेंद्रकृष्णं, सी.रामचंद्र) 

होतं असंही कधी कधी.....

होतं असंही कधी कधी..... 

मी सी.ए., आय.सी.डब्ल्यू.ए. किंवा गेलाबाजार निदान एम.कॉम.तरी झालो असतो असं मी सोडून माझ्या सगळ्या हितचिंतकांना वाटत आलेलं आहे. काही काही गोष्टी राहून जातात किंवा झाकली मूठ… असंही असेल. मी अकरावी सायन्स केलं. सहामहीला फिजिक्सला मला ३/१०० मिळाले. पाच गाळलेल्या जागा सोडवल्या होत्या फक्तं, तीन बरोबर आल्या म्हणजे खरंतर साठ टक्के होतात पण एका माणसाचा आवाज कोण ऐकणार? जोशीबाई म्हणाल्या, विद्वांस, आडनावाला काळिमा फासू नका, निदान १०५ तरी करा बेरीज वर्षाची, पुढच्या चाचणीत २८/३० पैकी. एकंच लहान धडा होता त्या चाचणीला, गाईडची चारी पानं खिशात, एवढे पडतील नाय तर काय. मग मी अकरावी कॉपी न करता पासही झालो. मग तीन वर्ष वाया गेली. मग ८९ ला बारावी कॉमर्स आणि ९२ ला बी. कॉम. असा सगळा बट्ट्याबोळ एकूण. 

एक जानेवारी ९२ ला बदलापूरला परत गेलो अभ्यासासाठी. चेतन आणि श्रीपाद आपटे हे दोन चुलतबंधू माझे दोस्तं. पुस्तकं मी पहिल्यांदा २ जानेवारीला बघितली, मग त्यांनी ती महिनाभर मला समजावली, मग पुढचे दोन महिने मी त्यांना. दोघांच्या घरी माझी बडदास्तं असायची अगदी. आमच्या दृष्टीने आमचा अभ्यास सगळा झाला, परीक्षा झाली, मी पुण्याला परत आलो. चेतन मी दोघंही एम.जी.कॉलेजला, म्हणाला मी रिझल्ट बघून तुला फोन करतो, उगाच येऊ नकोस. दोघांचा माझ्यावर प्रचंड लोभ. त्यानी स्वत:चा रिझल्ट बघायच्या आधी माझा बघितला, माझं नाव सापडेना, त्याला पास क्लास मिळाला, शिप्या एकात दांडी गुल. माझी दोन विषयात. मला त्यानी फोन करून सांगितलं. 

जाम नैराश्यं आलेलं. ऑक्टोबरचा फॉर्म भरायचा पण मूड नव्हता, बघू म्हटलं नंतर. परत तोच अभ्यास करायचा, दोन मार्कलिस्टचा ठपका आणि पास क्लास असं सगळं सारखं दिसायला लागलं. जॉब कसा मिळणार हा ही प्रश्नं होताच. माझा माझ्यावरचाच विश्वास उडाला पार. ६५ % मिळण्याची मला खात्री होती. आत्तापर्यंत कधी अंदाज चुकलेला नव्हता माझा. बदलापूरला जाऊन मार्क लिस्ट घेऊन आलो. एका विषयात २८, दुस-यात ३२ असे काहीतरी मार्क होते. सगळे विषय घेऊन परत असलं धाडस करावं असंही वाटत नव्हतं. ऑक्टोबरची डेट शिप्या कळवतो म्हणाला. एकदा तुम्ही नापास झालात की किती अभ्यास केला होतात याला किंमत शून्यं. घरी कुणी काही म्हटलं नव्हतं एवढाच दिलासा. 

तेंव्हा घरी फोनही नव्हता. चेतननी वडिलांचा नंबर मिळवला कामावरचा आणि मला अर्जंट फोन करायला सांगितला. मी ऑफिसमधून त्याला केला. 'दुपारी निघ, उद्या रिचेकिंगची लास्ट डेट आहे, सकाळी ८.०२ च्या कर्जतला भेट'. अत्यंत निराश मनानी मी दुपारच्या डेक्कननी गेलो. संध्याकाळी चेतनला भेटलो. सकाळी दोघंही आपटे माझं तिकीट काढून फलाटावर तयार होते. ८.०२ ची कर्जत म्हणजे तुफान गर्दी. कुर्ल्याला उतरलो. त्यादिवशी काहीतरी झालेलं म्हणून कुर्ला बंद होतं. कशीबशी एक ट्याक्सी हातापाया पडून तयार झाली आणि कालीनाला गेलो. तिथे गेल्यावर समजलं की ज्या विषयाचं रिचेकिंग करायचंय त्याच्या प्रश्नं पत्रिकेची झेरॉक्स जोडायला लागते. आम्ही गार. नशिबानी शिप्याचा माझा एक विषय कॉमन होता दांडी उडालेला. ते दोघं आणि मी माझ्या दुस-या विषयाची प्रश्नंपत्रिका कुणाकडे आहे ते जनगणना केल्यासारखं प्रत्येकाला अडवून विचारत होतो. शेवटी एकाकडे मिळाली पण तो द्यायला तयार नव्हता. चेतननी त्याला पटवला.

सगळी दुकानं बंद. एकानी सांगितलं समोरच्या बिल्डींगमधे तिस-या मजल्यावर मिळतायेत. संपूर्ण तीन जिने रांग होती. त्यात मधे लाईट गेली पण आली दहा मिनिटात. प्रत्येकाला वाटायचं माझी झेरॉक्स झाल्यावर गेली तरी चालेल लाईट. एकदाची झेरॉक्स घेऊन आलो परत. त्या मुलाचा जीवही भांड्यात पडला. फॉर्म घेऊन आत गेलो तर माझे दोन विषय नेमके दोन वेगळ्या विंडोत. मग एका ठिकाणी मी आणि शिप्या, एका रांगेत चेतन उभा राहिला. टायमिंग संपायला दहा मिनिट बाकी. माझा अर्ज दिला आणि पलीकडे गेलो कारण त्या फॉर्मवर विद्यार्थ्याची सही लागायची. मागची सगळी पोरं बोंबा मारायला लागली. चेतननी सगळ्यांना झोपवलं. 'तो पुण्याहून आलाय, मी त्याच्या जागी उभा आहे न रांगेत, तो मधे घुसलेला नाहीये'. फॉर्म भरून आलो एकदाचे परत. मला कसलीही आशा नव्हती. शिप्या म्हणाला, आधी ये दोन महिने परत करू अभ्यास. हो म्हणून आलो परत पुण्याला. 

रिचेकिंगचा रिझल्ट बघायची सुद्धा मला इच्छा नव्हती. चेतननीच पाहिला. शिप्या फेलंच होता आणि मी दोन्ही विषयात पास. म्हटलं ना, होतं असंही कधी कधी. आत्यंतिक आनंदात त्यानी मला फोन केला. एकात ४२ आणि एकात काहीतरी ४५ असे मार्क होते. काय भुताटकी झाली माहित नाही. दोन महिन्यांनी जाऊन मी रिझल्ट घेऊन आलो. एकूण सेकंड क्लास होता. सुधारित मार्कलिस्ट मी पाचसहा वर्षापूर्वी आणली, न जाणो तुम्ही नापासच आहात असं सांगितलं तर, इतका मला धसका बसला होता. गंमतीचा भाग म्हणजे आता पर्यंतच्या तीन नोक-यात मला एकदाही मार्कलिस्ट दाखवावी लागलेली नाही. मी रिचेकिंगचा फॉर्म भरणार नव्हतोच. चेतन आणि शिप्या कारणीभूत. तसा मी फार काही बालपणीचा मित्रं नव्हतो त्यांचा पण दोघांचा प्रचंड लोभ माझ्यावर. त्यापोटी त्यांनी केलं. चेतन मला डेट सांगून मोकळा झाला असता तरी चाललं असतं, त्याला यायची काही गरजही नव्हती. पण मी नापास होतोच कसा असा त्याचा प्रश्नं, इतकं प्रेम. 

तेवीस वर्ष झाली हा हा म्हणता. कोण कुणासाठी प्रेमापोटी काय करेल ते सांगता येत नाही. चेतन आणि शिप्या, दोघांचा मी तहहयात ऋणी आहे. माझ्यावर नापासाचा बट्टा तुमच्यामुळे लागला नाही यापेक्षाही मी खरंच अभ्यास केला होता या माझ्या म्हणण्याला तुम्ही हातभार लावलात. एकदा बदलापूरला जावून भेटायला हवं दोघांना. 'माद***, आला बघ, कुठे होतास रे भें** इतके दिवस' असं म्हणणा-यांपैकी चेतन एक आहे. 

जयंत विद्वांस

वन्स अपॉन अ टाईम (२२).....

वन्स अपॉन अ टाईम (२२).....

वॉर्न वर लिहिताना मी 'लेगस्पिन गोलंदाजी खेळणं म्हणजे 'अग्नीसाक्षी' मधल्या विक्षिप्त नाना पाटेकरसारख्या माणसाशी लग्नं करण्यासारखं आहे. कधी मूड बदलेल सांगता येत नाही', असं म्हटलं होतं. मुरलीबद्दल वेगळं काय म्हणणार अजून. त्याचे आकडे बघितले की चक्कर येते. नविन खेळाडूनी त्याला पाहिला नसेल तर आधी या धक्क्यातून सावरावं मग तो रिटायर्ड झालाय याचा आनंद मानावा. अनुक्रमे टेस्ट, वनडे ४४,०३९+१८,८११ चेंडू (एकूण ६२,८५०) टाकलेत आणि ८००+५३४ (एकूण १३३४) विकेट घेतल्या आहेत. नेट, फर्स्टक्लास, कौंटी मधे आणि उगवत्या काळात काय टाकले असतील ते वेगळेच. अनुक्रमे टेस्ट, वनडे मधे पाच विकेट/इनिंग ६७ आणि १० वेळा आणि दहा विकेट/टेस्ट २२ वेळा, बेस्ट बॉलिंग अनुक्रमे ९/५१ आणि ७/३०.

रिचर्ड ह्याडलीला जागेवरून हटवायला कपिलला 'बूस्ट-इज द सिक्रेट ऑफ माय एनर्जी लागलं होतं'. तेंव्हा वाटायचं रनात गावसकर आणि बळीत कपिल, आपलीच माणसं आहेत. पुढे बॉर्डर आला आणि नंतर तर रांगच लागली. खांद्याच्या दुखापतीमुळे मुरली खेळत नव्हता म्हणून त्यानी मागे टाकलेल्या वॉर्ननी (७०८+ २९३ - टेस्ट+वनडे) काही काळ परत आघाडी घेतली. मुरलीनी परत आल्यावर टाकी लावून गिरणी परत एकदा चालू केली. गहू, गव्हावर बाजरी, भाजणी, पिठीचा तांदूळ जे काय येईल ते भरडत सुटला. माणूस अतिशय सज्जन, मितभाषी, बघा ना साधं उदाहरण आहे, लक्षात ठेवायला सोप्पं पडावं म्हणून त्यानी आपल्या विरुद्धच्या त्याच्या शेवटच्या टेस्टमधे शेवटच्या चेंडूवर राउंड फिगर आठशे विकेट (प्रग्यान ओझा) पूर्ण केल्या आणि थांबला एकदाचा. उगाच ते ७९३, ७८७, ८१७ असले अवघड आकडे नाहीत. सहा विकेट/टेस्ट काय खायचं काम नाहीये.

त्याचा हात जन्मत:च वाकडा होता, डिलिव्हरी लिगल ठरवायला आयसीसीनी हाताच्या कोपराचा १५ अंशापर्यंतचा कोन मान्यं केलाय, एक अंश मुरलीपेक्षा जास्ती. त्याचा 'दुसरा' नंतर झेरॉक्स काढून सगळे टाकू लागले, सकलेननी आधी शोध लावला खरंतर पण भन्नाट वापरला मुरलीनी, मग सगळेच ऑफस्पिनवर विश्वास ठेवण्यापेक्षा 'दुसरा' टाकू लागले. मुरलीनंतर घातक 'दुसरा' म्हणजे सुनील नारायण. मुरलीचा चेंडू राग आलेल्या मुलीसारखा 'जा, तुझं तोंडसुद्धा बघायची इच्छा नाही माझी' असं म्हणत ती करते तसा रोड क्रॉस केल्यासारखा वळायचा. आपल्याकडे एक पद्धत आहे, कुणाचा मोठेपणा मान्यं करायचा नाही. वॉर्न, मुरली आपल्याकडे फार चालले नाहीत कारण आपण पहिल्यापासून गल्लीबोळात स्पिन खेळत आलोय, असं म्हणायचं आणि पाठ थोपटून घ्यायची. मुरलीनी सगळ्यात जास्ती विकेट इंग्लंड विरुद्ध घेतल्यात (११२/१६ टेस्ट) आणि नंतर आपल्याविरुद्ध (१०५/२२ टेस्ट - पाच विकेट सात वेळा आणि डावात दहा, दोन वेळा) पण कौतुक म्हणून करायचं नाही मोकळेपणानी. 

कमी बोलणारा मुरली डोळ्यातून मात्रं आग ओकतो. चेंडू टाकताना त्याचे ते इंका की कुठल्यातरी संस्कृतीतल्या चित्रात कवड्या किंवा पांढरे खडे लावलेले मोट्ठे डोळे असतात ना तसे एक्स्पांड झालेले पांढरे शुभ्रं डोळे भीतीदायक वाटतात. त्याच्या चेंडूवर मिस्फिल्ड झाल्यावर त्याच्या चेह-यावरचा राग बघणीय असायचा कारण तो ही जीव तोडून फिल्डिंग करायचा पण अपील फेटाळलंय म्हणून तो कधी चिडला नाही, उगाच चर्चा, ड्रामा, धावून जाणे, काहीतरी अर्वाच्यं बोलणे, आउट झाल्यावर असुरी आनंद व्यक्तं करणे, फलंदाजाच्या कडेने जाऊन मुद्दाम काहीतरी पुटपुटणे, प्याव्हेलीयनकडे बोट दाखवत तुच्छता दाखवणे, हे कधीही दिसलं नाही. त्याचा त्याच्या बोटांवर विश्वास होता. एक अतिशय सज्जन माणूस. फलंदाजी करताना जे काय हसायचा आणि बघणा-यांना आणि गोलंदाजाला तो हसवायचा तेवढाच, बाकी सतत गंभीर, विचारमग्नं चेहरा. आयपीएलच्या शामियान्यात तो संघात नसला तरी फालतूपणा करताना कधी दिसला नाही. घरात वयस्कर मोठी माणसं असावीत, मुलांवर न ठरवता संस्कार होतात. मुरली, संगकारा, माहेला, आपले द्रविड, लक्ष्मण, सचिन सारखी माणसं तशी असतात ड्रेसिंग रूम मधे. न बोलता पुढच्या पिढीला संस्कारित करणारी

सिंहली तमिळ संघर्ष वर्षानुवर्षे चालू होता लंकेत. पण उपरा, स्थलांतरीत मूळ भारतीय वंशाचा तमिळ मुरली मात्र लंकेसाठी त्या सगळ्या पलीकडे आहे. त्याची बायकोही इथलीच आहे. त्याला भारतात यायला व्हिसा लागत नाही, त्याच्याकडे भारताची ओव्हरसीज सिटीझनशिप आहे. ऑस्ट्रेलियात त्याच्या गोलंदाजीला अवैध ठरवून त्याला पार हैराण केला होता. महाभारतात अर्जुनाच्या मागे पाठीराखा म्हणून कृष्णं उभा राहिला होता. मुरलीधर म्हणजे श्रीकृष्ण पण त्याच्या मागे कृष्णासारखा उभा राहिला तो खमक्या अर्जुना रणतुंगा आणि अख्खी लंका, कोण कुठले ऋण कसे फेडून घेईल सांगता येत नाही, हेच खरं.

जयंत विद्वांस     

  

सत्तर एमएम चे आप्तं (५)…. फरिदा जलाल....

आनंदी माणसं स्थूल असतात की स्थूल माणसं आनंदी दिसतात? प्रत्येकाची एखादा चेहरा आवडण्यासाठीची वेगवेगळी कारणं असतात. पोर काळंकुट्ट, दिसायला वेडंबिद्र का असेना आईला प्राणप्रियं असतं. काही चेहरे आपल्याला सौंदर्यामुळे, रंगामुळे, रेखीवपणामुळे, एखाद्या जीवघेण्या जागी असलेल्या तीळामुळे अशा अनेकविध कारणांनी आवडतात. काही चेहरे पाहिले की का पाहिले असं वाटतं. काहींच्या चेह-यावर पृथ्वीचा आजचा शेवटचा दिवस असा भाव असतो तर काहींच्या चेह-यावर सतत गंभीर, वैराग्यं असतं. काहींचे चेहरे मात्रं पहाटेच्या दवात भिजलेल्या प्राजक्तासारखे टवटवीत असतात. आनंद ओसंडून वहात असतो, तुमच्या सगळ्या काळज्या क्षणभर विसरायला लावणारा चेहरा असतो. फरिदा जलाल तशी आहे, अत्यंत गोड चेह-याची ही बाई सहासष्ठ वर्षाची आहे आत्ता. 

 ​

बघणा-याच्या मनात कुठलीही वाईट, लैंगिक भावना येऊ शकत नाही असा चेहरा दुर्मिळ असतो. जे लोभस चेहरे मला आजवर खूप आवडलेत त्यात 'तदबीरसे बिगडी हुई' म्हणणारी गीता बाली, ममता कुलकर्णी (बाकी भूमिका सोडा तिच्या, पण ओथंबलेल्या गालाची ममता गोड चेह-याची होती), फरिदा आणि जुही चावला. शेवटच्या दोन मला त्यांच्या सौंदर्यापेक्षा अफाट सेन्स ऑफ ह्यूमर आणि आनंदी चेहरा यासाठी जीव ओवाळून टाकाव्यात एवढ्या आवडतात. आपण पडद्यावरच्या अभिनेत्रींशी मनातल्या मनात काय काय नाती जोडत असतो. बहिण म्हणून मात्रं मला फरिदाच येते डोळ्यांसमोर. गोब-या गालाची, साईच्या मायाळू चेह-याची आणि हसरी. तिच्या या अशा चेह-यामुळेच ती बरेचदा बहिण झाली असेल का पडद्यावर? 

राजेश खन्ना आणि ती फायनलला आले होते फिल्मफेअरच्या स्पर्धेत आणि विनोद मेहरा दुसरा. पुढे तिनी खन्ना बरोबर आराधना केला. भोपळ्यासारखी फरिदा बागोमें बहार है म्हणताना पण ती फक्तं वयात आलेली लहान मुलगीच वाटते मला. कितीही निर्दयी, पाताळयंत्री माणसाला तिला फसवायचं म्हटलं तर दु:खं होईल अशी. दिलीपकुमार, संजीवकुमार ते अमिताभ सगळ्यांची बहिण झाली ती. मजबूर मधली चाकाच्या खुर्चीत बसलेली अपंग फरिदा. 'नही मैं नही देख सकता तुझे रोते हुए' हे तर मी तिच्या चेह-याकडे बघूनच लिहीलं असतं. 'जीवनरेखा' सिनेमात हिरोचं काम करणा-या तबरेज बर्मावरच्या प्रेमात पडली आणि त्याच्याशी तिनी लग्नं केलं. ती आणि मधुबाला यांच्याबद्दल कुणी वाईट लिहिलेलं मी आजपावेतो वाचलेलं नाही. अतिशय स्वच्छ प्रतिमा, कुठलीही भिकारडी विधानं नाहीत, सगळं कसं आब राखून.

 

​'काला सोना' मधलं 'सुन सुन कसमसे' आठवतंय, आधीच गोबरे असलेले गाल ती फुरंगटवून मोठे करते आणि अजून छान दिसते. 'खुशबू' मधलं तिचं 'बेचारा दिल क्या करे' माझं सगळ्यात आवडतं गाणं आहे. काय कौतुकाने बघते ती हेमामालिनी कडे, संपूर्ण गाण्यात तिच्या चेह-यावर दिसणारा तो अवखळपणा, चेष्टेचा सूर आणि ते हमिंगच्या वेळेस दिसणारं गोड रूप, हा अभिनय नव्हे, ते सगळं अत्यंत नैसर्गिक, आतून आलेलं आहे. ७१ ला 'पारस' साठी आणि ९४ ला 'दिलवाले दुल्हनिया…' साठी तिला फिल्मफेअर मिळालं होता. चोवीस वर्ष गोडवा टिकवून ठेवणं ही साधी गोष्टं नाही. सनीच्या 'सलाखे' मधे ती त्याची आई आहे. अनुपम खेर गेल्यावर तिचा तो त्रागा दाखवणारा सीन बघा, सुन्न करते ती. सनीच्याच 'जिद्दी' मधे तिचा दवाखान्यातला सीन बघा, सतत बडबड करणारी ती रविनाची आई, एका क्षणी असा चेहरा बदलते की जीव जातो. 

'क्रांतीवीर'मधे ती नानाला भेटायला जेलमधे येते तो सीन, डिंपलकडे काय प्रेमाने बघते ती, हार्मलेस सासू. यात तिच्या पोटी नाना आणि 'अंधा कानून'मधे सुलोचानाच्या पोटी रजनीकांत - दोघंही वडिलांवर गेले असावेत असा समज मी करून घेतलाय दोन्ही वेळेस. 'बॉबी' मधे ती 'मंद' दाखवलीये जिच्याशी ऋषी कपूरचं लग्नं ठरवतात, काय निरागस दिसते ती. 'धर्मात्मा' मधली मोना. मार खाऊन पण नव-यासाठी फिरोजखानला हात जोडणारी, इम्तियाझ 'कुंदन' तिला मारतो त्यामुळे ती 'कुंदनको बख्श दो' शपथ वगैरे तुटते याचा लहानपणी बघताना खूप आनंद झालेला मला. लहानपण मोठं गमतीशीर असतं. फरिदा जलाल ही जलाल आगाची बायको आणि तो विनोदवीर आगाचा मुलगा हा योग्यं समज आणि जलाल आगाची बायको हा गैरसमज हे नंतर समजलं.  

ती सोनी वर 'स्टार यार कलाकार' ग्रेसफुली करायची. तिचा वावर सुद्धा प्रसन्नं होता. 'देख भाई देख' मधे तिचा सेन्स ऑफ ह्यूमर बघावा. पुढे होणा-या विनोदाचा अंदाज तिच्या मिश्किल चेह-यावर आधी येतो ना तो स्वभावात लागतो, अभिनय नव्हे तो. ती, देवेन वर्मा आणि जुही अतिशय निरागस, विनोदावर स्वत:च धो धो न हसता मस्तं कॉमेडी करायचे. तिचा 'मम्मो' काही मी पाहिलेला नाही, त्यात तिचा लीड रोल होता आणि ज्यासाठी तिला क्रिटिक अवार्ड मिळालं होतं. 

तुझा चेहरा बघून आम्हांला आनंद होतो हे आमचं आणि आमचा तू बघत नाहीस हे तुझं भाग्यं.  देव करो आणि तुझा चेहरा शेवटच्या क्षणापर्यंत असाच हसरा राहो.

जयंत विद्वांस   

​

दुर्बोध.....

दुर्बोध..... 

अनेक दुर्बोध कवी, लेखकांची शपथ घेऊन सांगतो, मी एक आत्ता पर्यंत कधीही लिहिली न गेलेली दुर्बोध कविता/लेख लिहीन म्हणतोय. वाचकांचे, समीक्षकांचे डोळे पांढरे होतील किंवा कायमचे मिटतील. कदाचित माझ्यावर चिखलफेकही होईल, काही विद्वान लोक त्यातून मला न सापडलेले, अभिप्रेत नसलेले अर्थ सापडवतील आणि मला चारी मुंड्या चीत करून बेशुद्धावस्थेतही पाठवतील. असूयेपोटी काही कुपमंडूक वृत्ती माझ्या कवितेवर दुर्बोध, अर्थशून्यं, 'आपण लिहिणं बंद कराल का कृपया?' , भिकार कविता, 'जोड्यानी मारला पाहिजे', 'कविता आहे का ओकारी?' अशा प्रतिक्रिया देखील देतील. कदाचित माझ्यावर हल्ला होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही (हे आपलं उगाच महत्वं वाढवण्यासाठी लिहिलंय). 

पण मी असल्या झुंडशाहीला भिक घालणार नाही, माझ्या त्या कविते/लेखाप्रमाणेच अनाकलनीय कविता, गद्यं लिहिणा-या लोकांच्या प्रतिक्रिया मला प्रिय होतील. त्यातल्या प्रत्येकाला मी मेसेज करेन, फोन करेन, माझ्या कवितेवर/लेखावर तुफान चर्चा घडवून आणेन (म्हणजे ते आम्ही आधी सगळं ठरवणार फोनवर किंवा इंबॉंक्सात) अर्थात बार्टर सिस्टीम फॉलो होणार. त्यांच्या अशाच अगम्यं कवितेवर, उता-यावर मी हजेरी लावणार, मला मनात नसलेले त्यांच्या लिखाणाचे अर्थ मी तिथे बादल्या बादल्या ओतणार (यात पुराव्याचे संदर्भ वगैरे द्यायचे नसतात ते एक बरं आहे). मग आमची दुर्बोध वीण झपाट्याने वाढेल. मला ज्यांच्या सरळ, सोप्या, समजेल अशा अर्थपूर्ण लिखाणाचा हेवा वाटतो त्यांच्या लिखाणासाठी माणुसकी म्हणून एका, फारतर तीन शब्दांची कॉमेंट करायची असं मी ठरवलंय. क्लास, क्या बात, सुंदर किंवा सुं द र …., काय लिहितोस/लिहितेस रे/गं, कै च्या कै अप्रतिम, …।. अप्रतिम, केवळ अप्रतिम अशा कॉमेंटची वर्ड फाईल करून ठेवलीये. 

तर मुद्दा असा होता की 'आत्ता पर्यंत कधीही लिहिली न गेलेली दुर्बोध कविता'. मी एक वर्ड फाईल केलीये, त्यात अवघड (म्हणजे मला एकट्यानी आणि वाक्यात आले तरी न समजलेले) शब्दं मी सेव्हायला सुरवात केली आहे, त्याचा नमुना देतो, तुमच्या सारख्या वाचकांकडून अजून गूढ शब्दं, शब्दंसमूह अपेक्षित आहेत (अति दुर्बोध कल्पनेला ब.मो.पुरंद-यांसारखे कविता/लेखाच्या ओळीत त्या शब्दाच्या डोक्यावर आकडे टाकून तळाला त्या शब्दंकर्त्या/कर्तीचा नामोल्लेख करण्यात येईल)

आकाशाचा परीघ, पृथ्वीची त्रिज्या, द्वैत, अद्वैत, अनादी अनंत उपेक्षा, मनाच्या पाताळातील केविलवाणी अदम्यं सनातन घुसमट (क्या बात है), समांतर क्षितिजाचा सांगावा, चांदण्यांनी भारलेल्या वाटेवरचा प्रवास, रात्रीच्या गर्भात दबलेला असीम हुंकार, प्राजक्ताच्या देठातला केशरी शृंगार, पूर्वेला पहाटे तुझ्या आठवणीने पडलेला लाल सडा, मानेवर जाणवणारे तुझे मोग-याचे श्वास, रंध्रात पेरलेले तुझे स्पर्श, काळाच्या पेटा-यात तळाशी दडलेली तुझी ती स्वर्गीय हाक, तो झुळूकेवर स्वार झालेला तुझा कायागंध, उद्वेगाच्या अजस्त्र शेवाळ भिंतीवर कोसळणारे ते अलवार क्षण (मलाही नेमकं काय ते कळलेलं नाही, अर्थ विचारू नये, तुमच्या नावावर फुली मारण्यात येईल), तुझ्या श्वासातला मारवा (आईशप्पथ सांगतो, ही फ्रेज वापरणा-याने या रागाचे आरोह, अवरोह जरी सांगितले ना तरी लकडी पुलावर सत्कार करेन), ती निसटलेली उल्का आणि तुझ्या डोळ्यातून सटकलेला तो युगानुयुगे थांबलेला सागरअश्रू..... 

बास, माझ्याच कपाळावर आयोडेक्सचं बोट फिरवलंय आत्ता, कानात दडे बसलेत, चेहरा असा झालाय की जाणकार माणूस कापूस शोधून नाकपुड्यात कोंबेल आणि जवळच्या माणसांना फोन करायला सुरवात करेल. तर माझ्यासारख्या पुरोगामी माणसाला कराल ना मदत? आपल्या मदतीच्या अपेक्षेत… 
 

जयंत विद्वांस 

वन्स अपॉन अ टाईम (२१).....

वन्स अपॉन अ टाईम (२१).....

लेगस्पिन गोलंदाजी खेळणं म्हणजे 'अग्नीसाक्षी' मधल्या विक्षिप्त नाना पाटेकरसारख्या माणसाशी लग्नं करण्यासारखं आहे. कधी मूड बदलेल सांगता येत नाही. अतिशय अवघड कला आहे ती. गोलंदाज उदारमतवादी हवा. रन्स गेले तरी चेहरा पाडणारा नको. एकतर फुलटॉस, शॉर्टपिच पडला की धुतलं जाण्याची भीती कायम टांगलेली असते. कुठलीही गोष्टं सरळ म्हणून करायची नाही असा स्वभाव हवा लेगस्पिन किंवा चायनामन टाकायचा असेल तर. मी सुभाष गुप्ते, रिची बेनॉ पाहिलेले नाहीत पण मी आपला चंद्रा, कुंबळे, हिरवाणी, एल.शिवरामकृष्णन, अमित मिश्रा, साईराज बहुतुले, पियुष चावला, करण शर्मा बघितलेत (क्रम लायकीप्रमाणे), पाकचा अब्दुल कादिर, मुश्ताक, झिम्बाब्वेचा पॉल स्ट्रॅन्ग, इंग्लंडचा इयान सॉल्सबरी आणि ऑस्ट्रेलियाचा स्टुअर्ट मॅकगिल आणि शेन वॉर्न बघितलाय. वॉर्न म्हणजे दहशत. 

पहिल्यांदा तो जेंव्हा भारतात आला तेंव्हा जास्ती बोदल्या होता. भारतात आणि ऑस्ट्रेलियात सिद्धूनी आणि रवि शास्त्रीनी त्याला आयुष्यातून उठवायचं ठरवल्यासारखं तुफान ठोकलं होतं. शास्त्रीसुद्धा पुढे येउन ठोकत होता याचा अर्थ वॉर्न भिकार गोलंदाजी करत होता एवढाच आहे. नंतर सुधारित वॉर्नला तोंड द्यायची वेळ रवि शास्त्रीला आली नाही हे त्याचं नशिब. वॉर्नचा चेंडू फुरशासारखा कधी वळेल ते सांगता यायचं नाही. स्लोमोशन मधे त्याच्या चेंडूवरची रिव्होल्युशंस बघा. मार्शलची दहशत वेगावर होती तशी वॉर्नची दहशत टप्पा, फिरक, वेगातील फरक आणि चिडलेला रानडुक्कर जसा हल्ल्याकरता झटकन वळतो तसा वळणारा चेंडू यामुळे होती. आपल्या फिरकी गोलंदाजीला उपयुक्त भुसभुशीत आखाड्यामधे राजेश चौहान, आशिष कपूरचा चेंडू क्वचित वळायचा इतके आपण दरिद्री. वॉर्नला असलं काही लागायचं नाही.

वॉर्न म्हणजे बुद्धिबळ. एखादी लूज डिलिव्हरी, एखादा फुलटॉस, एक थोडा बाहेर जाणारा, मधेच खतरा टॉपस्पिन, गुगली नाहीतर मग फ्लिपर, एवढ्या सगळ्यातून कुणी बचावलाच तर पंचेचाळीस डिग्रीत वळणारा लेगस्पिन आहेच. तुम्ही वेगवान गोलंदाजावर बाउंसरचं बंधन आणता मग वॉर्न दिसला नव्हता का तुम्हांला. मानसिक छळ कसा काय चालवून घेता तुम्ही? माईक गॅटिंगला बोल्ड काढणारा बॉल ऑफ द सेंच्युरी यू ट्यूबला आहेच. भानामती झाल्यासारखा बघतो तो पीचकडे. केवळ अविश्वसनीय. त्यापेक्षा पाकच्या बासित अलीला त्यानी लेगच्या बाहेर टाकलेला चेंडूपण बघा, आहे यू ट्यूबला. तटवण्यासाठी त्यानी पाय बाहेर काढला, एल.बी.ची भीती नव्हती इतका चेंडू बाहेर होता. गर्दीत कुणाचा धक्का लागू नये म्हणून मुलगी जशी परफेक्ट अंग चोरून वाट काढत जाते ना तसा त्याचा चेंडू दोन्ही पायाच्या मधून स्टंपवर गेलाय.

विंचित्रं स्टान्सचा चंदरपॉल खेळत होता. पिचच्या मर्यादा रेषेच्या एखाद दोन इंच आत चेंडू पडला, परत एकदा एल.बी.ची भीती नव्हती, चिवट चंदरपॉलनी पाय बाहेर काढला. गोलंदाजाच्या पाऊलखुणा घातक बघा फार. त्या भुसभुशीत जागेवरचा एखादा खडा काय टोचला असेल म्हणतो मी, एवढं चिडायचं? अगदी अपमान जिव्हारी लागल्यासारखा चेंडू स्टंपच्या खांद्यावर मान ठेवायला गेला. चंदरपॉलला त्याचं सांत्वन करायची संधीच मिळाली नाही. 'सिंघम' मधला तो जयकांत शिकरे म्हणतो ना 'चीटिंग करते हो' तसं म्हणताना मला गॅटिंग, बासित अली आणि चंदरपॉलडोळ्यापुढे येतात. 

९६च्या वर्ल्डकपचा सामना आठवतोय मला. जिंकायला २५९ करायच्या होत्या. तेंडूलकर ९० करुन माहेरी गेलेला. ५/१४७ वरून मांजरेकर आणि मोंगीयानी २०१ गाठलेला. वॉर्नची लास्ट ओव्हर. तेवढी खेळली की बेडा पार. वॉर्न संपल्यामुळे आपल्याला जास्ती संधी होती. मांजरेकर जस्ट त्याला सांगून पण आलेला बहुतेक, '**घाल्या, एवढे दोन बॉल खेळ नीट फक्तं, मग आपण जातोय तरून'. आमचे काका म्हणायचे, 'याला दवाखान्यात जाऊन पेशंट कसा आहे ते बघून ये असं सांगू नये, हमखास हा येताना रडतच येणार मेल्याची बातमी घेऊन'. चौथ्या की पाचव्या बॉलला मोंगीया गचकला. परगावी जायचं असल्यामुळे बारावा तेरावा एकाच दिवशी उरकल्यासारखे बाकीचे लोक पटापट आवरून बसमधे येउन बसले. दोन ओव्हर राखून सोळा धावांनी आपण सामना हरलो. वॉर्न एक्का होता. 

हल्ली रनरेटची काळजी करून फ्लॅट टाकणारे कर्जबाजारी लेगी बघितले की डोळे मिटून घेतो मी. वॉर्नचा लेगस्पिन, कोर्टनीचा लेगकटर, अक्रम वकारचा स्विंग सगळ्यांना कसा जमले म्हणा, डोळे मिटले की दिसतो, बघायचा फक्तं आठवणीत आता.  

जयंत विद्वांस

सत्तर एमएम चे आप्तं (४)…. ललिता पवार....

पुढच्या वर्षी म्हणजे २०१६च्या सोळा एप्रिलला अंबा लक्ष्मणराव सगुण उर्फ ललिता पवार ही खाष्ट म्हातारी शंभर वर्षाची झाली असती (इंदिराबाई चिटणीसांचे सिनेमे असतील तर द्या रे कुणीतरी, महा खाष्ट फणस होता तो एक). हिंदी, मराठी चित्रपटसृष्टीचा मुकपटापासूनचा काळ त्यांनी बघितला. वयाच्या नवव्या वर्षी त्यांनी पहिल्यांदा 'राजा हरिश्चंद्र'मधून रुपेरी पडदा बघितला. नंतर मूकपटापासून पुढे सत्तर वर्ष ही बाई काळाच्या पडद्याआड जाण्याआधी सातशे(+) सिनेमातून पडद्यावर होती. जेंव्हा केंव्हा हिंदी चित्रपटसृष्टीचा इतिहास लिहिला जाईल तेंव्हा एखादा जुना जाणकार माणूस 'ललिता पवार' चा उल्लेख आहे की नाही ते आवर्जून बघेल. टेक्निक बदलेल, अभिनयाचे मापदंड बदलतील पण नैसर्गिक, उत्स्फूर्त अभिनयाला असलं काही लागू नसतं. जी काय भूमिका असेल ती म्हणजे आपणच व्यक्ती असं समजायचं आणि करायची. अशोककुमार, बलराज सहानी, ओमप्रकाश, ए.के.हंगल असे अनेक सहज अभिनय करणारे लोक इथे होऊन गेले, ललिता पवार त्यापैकीच एक. 

अशोककुमार आणि ललिता पवार यांच्यात एक साम्यं आहे, हिरो/हिरोइन पासून चरित्रं भूमिका असा त्यांचा प्रवास लक्षणीय आहे. पडद्यावरचा कलाकार वय लपवायच्या मागे असतो. देवानंदसारखा माणूस सर्जरी करून शेवटपर्यंत तरुण दिसायचा प्रयत्नं करतो तिथेच पिकलेलं म्हातारपण घेऊन अशोककुमार, ललिता पवार, सुलोचना सहज वावरतात. ख-या कलाकाराला छाप वगैरे बसण्याची भीती नसते. सोडून जाणा-या तारुण्याची भीती वाटते पण 'अभिनय' सोडून जाणार नाही हे का लक्षात येत नाही, कुणास ठाऊक. वयाच्या छत्तीसाव्व्या वर्षी 'दाग' मधे आपल्यापेक्षा फक्तं सहा वर्षांनी लहान असलेल्या दिलीपकुमारची ती आई झाली. अभिनयाची पुंजी भक्कम असेल तर माणूस इमेजची पर्वा करत नाही, हेच खरं. 

लेगी भागवत चंद्रशेखरचा बॉल कुठल्या दिशेला वळेल हे म्हणे फलंदाजाला ओळखता यायचं नाही, मुळात तुम्ही चंद्राला विचारलं असतात बॉल टाकायच्या आधी तर त्यालाही सांगता आलं नसतं. पोलिओमुळे त्याचं मनगट ऐन वेळी काय करामत करेल हे त्याच्या हातात नव्हतं. व्यंगाचा फायदा असा घेता यायला हवा. बेचाळीस साली आलेल्या 'जंग-ए-आझादी' चित्रपटाच्या शुटींगच्या दरम्यान मा.भगवान (भगवान दादा उर्फ भगवान पालव) ललिता पवारांच्या थोबाडीत मारतात असा सीन होता. ललिताबाईंच्या वास्तवतेच्या हट्टापोटी त्यांनी खरोखर तारे चमकवले. त्यात त्यांच्या चेह-याच्या डाव्या बाजूला लकवा मारला आणि डोळ्याची नस तुटली. तीनेक वर्ष ट्रीटमेंट घेऊन पण फार सुधारणा झाली नाही. तो डोळा पापणी बंद झाल्यासारखी दिसत असल्यामुळे बारीक, अर्धाच उघडा दिसायचा. खाष्टपणा, खुनशीपणा दाखवायला त्या डोळ्याचा अचूक वापर त्यांनी केलाच पण माया दाखवताना ते व्यंग कधी आड आलं नाही. 

अचानक आलेल्या या व्यंगामुळे त्यांना मुख्यं भूमिका मिळणं शक्यं नव्हतं. तरुण वयातच त्या पडद्यावर बुजुर्ग झाल्या. ते बरंच झालं म्हणा, तारूण्यं ही चटकन उताराला लागणारी गोष्टं असते तशीही, तारुण्याच्या वेगात प्रवासातला आनंद उपभोगता येत नाही पण म्हातारपण कसं पॅसेंजर गाडीसारखं असतं, संथ, रेंगाळणारं, कुठलीही घाई नसलेलं. ललिताबाईंचं पडद्यावरचं म्हातारपण असंच दीर्घ होतं. कुढत न बसता त्यांनी ते मागे टाकून रुपेरी पडद्यावर केसांचा रुपेरी रंग आपखुशीनी स्विकारला. आवडतंय तेच करणं आणि जे करतोय ते आवडणं यात फरक आहे. त्यांनी जे केलं ते आवडीनी केलं म्हणून ते निरस वाटलं नाही. राग, द्वेष, कपट, माया, प्रेम, जो रस अभिनयातून दाखवला तो उच्चं कोटीचाच दाखवला, हे आवडीनी केलं तरच येतं. 

खूप लहान असताना मी 'सासुरवाशीण' बघीतला होता. तेंव्हा काहीही कळत नसताना सुनेला छळणा-या या बाईचा मला चेहरा पाहूनच राग आला होता. काय विषारी नजरेनी बघतात त्यात त्या आणि ते कुचकं बोलणं. त्याचा पुनार्नुभव 'रामायण' मधली कळलावी कुब्जा मंथरा बघताना आला. जी.एं.च्या कथा वाचताना जसा एक अशुभाचा फील येतो तसा त्यांच्या बोलण्यात आणि त्या बारीक झालेल्या डोळ्यात दिसायचा. शकुनी'मामा' असल्यामुळे गुफी पेंटल नाहीतर ललिता पवारांनी तो काळे कपडे, भांजे वगैरे फालतू गोष्टी न करता अजरामर केला असता. असला शकुनी मामा असता तर कुंतीच 'नको रे बाबा, या माणसाची नजर लागायला पोराबाळांना' असं  म्हणत आपली पोरं घेऊन दुसरीकडे गेली असती. 

नंतर मी 'श्री ४२०' बघितला कधीतरी. त्यातली ती खेडवळ केळेवाली मात्रं अजून लक्षात आहे. आरकेच्या आतबट्ट्याचा भाव विचारण्याच्या गमतीला ती ज्या कौतुकाने बघते ना ते बघाच. बनेल आरकेचा भाबडेपणा ठसण्यासाठी तेवढाच निष्पाप, मायाळू चेहरा गरजेचा होता. दूरदर्शनवर तेंव्हा जुने चित्रपट बघायला मिळायचे, 'अनाडी' मी तिथेच पाहिला. त्यातली ती घरमालकीण मिसेस डिसा. वसकन ओरडणारी, भाडं देण्यासाठी आरकेच्या मागे लागणारी आणि आत दडलेली माया दिसू नये याचा आटोकाट प्रयत्नं करणारी, टचकन डोळ्यात पाणी आणणारी. फणस, आतआत माया असलेला. दुर्गा खोटे प्रचंड मायाळू आणि गोड दिसायच्या पण त्या खाष्ट, कपटी नसत्या दिसू शकल्या. ललिता पवार दोन्हीकडे तेवढ्याच दणकट होत्या. 'प्रोफेसर'मधली आशिक झालेली त्यांची प्रौढा पण ग्रेसफुल होती. 'नसीब' मधली मिसेस गोम्स, 'बॉम्बे टू गोवा' मधली काशीबाई पण झकास होत्या. 

'आनंद' मधे प्रत्येकजण स्पर्धा लावल्यासारखा रडवतो. यांची मेट्रन मात्रं अशी एकंच व्यक्ती त्यात आहे जी प्रोफेशनमुळे रोग्याशी कडक वागते पण आनंदची कहाणी समजल्यावर त्यांचा बदललेला चेहरा अविस्मरणीयं. त्या रमेश देवच्या घरी जातात तेंव्हा त्यांनी डॉक्टर म्हणून रमेश देवला दिलेला रिस्पेक्ट आणि त्याच्याच बायकोला सीमाला जवळ घेण्यातली माया हा प्रचंड बुद्धीचा भाग आहे. (असाच सुंदर बौद्धिक आनंद 'आन - मेन अॅट वर्क' मधे शत्रुघ्नंनी दिलाय. इरफान खानला चौकशीसाठी आणलेलं असतं. शत्रू, सुनील शेट्टी, ओम पुरी आणि अक्षय कुमार जे सिनिअर आहेत. ते येतात तेंव्हा शत्रू खुर्चीतून उठल्यासारखं करतो. ते बाहेर जातात, परत येतात तेंव्हाही शत्रू परत उठल्यासारखं करतो. डिटेलिंग बॉस. गोष्टं छोटी असते पण लक्षात रहाते). आनंदसाठी प्रे करताना तन्मयता बघा. नंतरच्या अगले जनम तुम्हारा बेटा वगैरे डायलॉगला 'आनंद' भाव खाणार हे गृहीत आहे पण त्यातलं वैफ़ल्यं, असहायता मेट्रनच्या रडवेल्या हसण्यात बघावी. सिनेमात ती आणि 'भास्कर' बच्चन हे फक्तं असहायतेची घुसमट दाखवतात.

गणपतराव पवारांशी झालेलं त्यांचं पहिलं लग्नं पवार त्यांच्याच लहान बहिणीच्या प्रेमात पडल्यामुळे अयशस्वी झालं. नंतर मग त्यांनी प्रोड्युसर राजप्रकाश गुप्ताशी लग्नं केलं. २४ फेब्रुवारी ९८ ला त्या गेल्या. गुप्ताच्या घशाच्या सर्जरी करता सगळे जण मुंबईला होते. या औंधच्या घरात गेल्या ते दोन दिवस कुणाला कळलंच नाही. डाव्या डोळ्याची अर्धी आणि उजव्या डोळ्याची पूर्ण पापणी कायमची मिटली.

जयंत विद्वांस