Have A Nice Night - James Hadley Chase

चेस हा मोठा विचित्रं माणूस आहे. काहीवेळेस नाईलाजानी वाईट काम करणा-या माणसाबद्दल पण तो तुमचं चांगलं मत तयार करतो. दुस-या बाजूला परिस्थितीच्या रेट्याने, चुकीच्या माणसावर  आंधळं प्रेम केल्यामुळे वाईट काम करणा-या माणसाबद्दल तो राग आणि कणव युक्तं भावना निर्माण करतो. नेहमीप्रमाणे Have A Nice Night चा जीव लहानच आहे पण घडणा-या घटनांचा वेग अफाट  आहे. कुणीही चांगली स्टारकास्ट घ्यावी आणि सरळ शुटिंगला सुरवात करावी अशी पटकथाच त्यानी लिहिली आहे. प्रत्येक पात्रं त्यानी इतकं सुरेख रेखाटलंय की फक्तं योग्यं कलाकार निवडायचाय. 

फक्तं लक्षाधीश, अब्जाधिश लोक ज्या 'स्प्यानीश बे हॉटेल' मधे उतरतात तिथे सगळं हे घडतं. श्रीमंतीचं, हिऱ्यांचं, दागिन्यांचं ओंगळवाणं प्रदर्शन करणारे, पैशांनी मस्तवाल झालेले '(खूप) आहे रे' वर्गातले श्रीमंत आणि दुस-या बाजूला '(काहीच) नाही रे' वर्गातले रोजच्या जगण्यासाठी लढणारे गरीब यांच्यातलं युद्धं न संपणारं आहे.  पण शेवटी पैसा महत्वाचा असतो. त्यानी खूप गोष्टी विकत घेता येतात, आपल्याला हव्या असलेल्या पद्धतीने घटना घडवता येतात. 

मेक्सिकोच्या धनाढ्याचा मुलगा विल्बरटन आणि त्याची बायको मारिया हनिमूनसाठी तिथे उतरलेत. अंगावर वडिलांनी दिलेले जवळपास १ कोटी डॉलर्सचे हि-याचे दागिने घालून मिरवण्याची तिला हौस आहे. लोकांना दागिने बघून वाटणारा हेवा तिला हवाहवासा आहे. हॉटेलच्या सेफमधे अजून चाळीस-पन्नास लाख डॉलर्सचे दागिने आहेत ते वेगळेच. ज्वेल थिफ Hadin आणि त्याचा प्लान अंमलात आणणारा विश्वासू सहकारी Lu Bradey यांची मागची चोरी फसलेली आहे. त्यांना मोठा हात मारणं आता गरजेचं आहे. लू ची प्रेयसी Magie पण आता सामील आहे. स्फोटक शरीर आणि कुणालाही त्याच्या सहाय्यानी जाळ्यात ओढू शकणारी. ती एक सहृदयी वेश्या आहे. त्यांच्या सोबत आहे एक्स-मिलिटरीमन माईक बनियान, जो शुटिंग एक्सपर्ट आहे. त्याला कॅन्सर झालाय आणि फक्तं सहा महिन्यांचं आयुष्यं हातात आहे. त्याच्या मतिमंद मुलीसाठी त्याला पन्नास हजार डॉलर्स हवेत जी अजून फारफार तर पंधरा वर्ष जगू शकते. त्या हॉस्पिटलचा पुढच्या पंधरा वर्षासाठीचा तो खर्च आहे. 

दुस-या बाजूला अजून एक टोळकं आहे. ज्यांचा चोरी हा हेतू नाही. पण घडणा-या घटना त्यांना भाग पडतात. त्याच हॉटेल मधे साफसफाईचं काम करणारी क्युबातून स्थलांतरित झालेली अनिता, परत  क्यूबात जाण्याची नुसतीच स्वप्नं बघणारा, काहीही कामधंदा न करणारा  तिचा  नवरा पेड्रो, त्याला पिस्तूल देवून चोरी करायला फूस लावणारा त्याचा क्यूबन मित्र फ्यूएन्तस आणि  क्यूबन लोकांचा म्होरक्या म्यनुएल. भाडं गोळा करणा-या माणसाकडून ते पैसे चोरताना त्या माणसाचा पेड्रो कडून खून होतो आणि त्याला पकडताना इंस्पेक्टर लेपस्की कडून त्याला गोळी लागते. तो हॉस्पिटलमधे बेशुध्द अवस्थेत  आहे. त्याला शुद्धीवर आल्यावर पोलीसांपासून वाचवायचं असेल तर काहीतरी वेगळं करावं लागणार. पेड्रोवर जिवापाड प्रेम करणारी अनिता, नाईलाजानी म्यनुएलच्या आश्रयाला गेलेला फ्यूएन्तस आणि म्होरक्या म्यनुएल एकत्रं येतात. 

विल्बरटन जोडप्याला ओलिस धरून पन्नास लाख डॉलर्स खंडणी मागायची, पेड्रोला बोटीवर घेऊन क्यूबाला जायचं असा त्यांचा प्लान आहे.  पैशांपैकी चाळीस म्यनुएलला आणि दहा फ्यूएन्तसला, अनिताला फक्तं पेड्रो हवाय. दोन्ही टोळकी एकाच दिवशी एकाच वेळी त्यांचा प्लान अंमलात आणतात. मग नेहमीप्रमाणे चेसची माशी शिंकते आणि घटना घडतात. कोण होतं यशस्वी? अनिता की Hadin? कोण जगतं, कोण मरतं, कोण अपयशी,  कोण यशाचं धनी होतं? त्यासाठी पुस्तकंच वाचावं लागणार. :)

जयंत विद्वांस

लल्याची पत्रं (८) …. 'जिंदगी के सफर में'

लल्यास…... 

काही गाणी ना काळाच्या पलीकडची असतात बघ. चित्रपटात ती कधी येतात, कशाशी रिलेटेड आहेत हे नसेल माहित तरी ऐकताना काही  फरक पडत नाही. स्वत:चं एक वेगळं अस्तित्व, एक वेगळी ओळख  असते त्यांची. 'जिंदगी के सफर में गुजर जाते है जो मकाम…' असच  एक गाणं आहे बघ. 'आप की कसम' मधलं, आर. डी. आनंद बक्षी, किशोरचं. जे.ओमप्रकाशचा पहिला चित्रपट हा. यानंतर त्यानी सगळे  सिनेमे 'अ' नी सुरवात असलेलेच काढले. अर्पण, आखिर क्यो, अगर तुम ना होते, आशा इ.इ. त्याचे सगळेच सिनेमे एकाच पठडीतले.  प्रेमाचा त्रिकोण, एकीचा/एकाचा त्याग, उदात्त प्रेम, ओठांवर खेळतील अशी गाणी, माफक  मारामारी, फार क्रूर नसलेला व्हिलन, वगैरे वगैरे असा ठरलेला  साचा सगळीकडे. राकेश रोशनचा सासरा हा, जावई फक्तं 'के' नी सिनेमे काढतो एवढंच. एकता कपूरचा मात्रं कुणीही नाही तो.  :P  

आनंद बक्षी या माणसाचं मला मोठं कोडं आहे. तो 'अच्छा तो हम चलते है' अशी बोलगाणी पण लिहितो, यमक जुळवायला दुसरं काहीही न  सुचल्यामुळे नाईलाजानं कुठलाही संबंध, अर्थ नसलेली ' ठेसनसे गाडी जब  छूट जाती है तो एक दो तीन हो जाती है' (म्हणजे नेमकं काय  होतं गाडीचं ते तोच एक जाणे) अशी निरर्थक ओळ लिहितो, पण तो 'चिंगारी कोई भडके' ही लिहितो  (त्याच्या वहीत सापडलेली एक  अप्रकाशित जुनी कविता, जी आर.डी.च्या  हट्टामुळे सिनेमात घेतली) आणि 'जिंदगी के सफर में गुजर जाते है' पण लिहितो.

रेल्वेत खिडकीशी बसलेला दाढीतला राजेश खन्ना नैराश्यं आणतो इतके सुरेख शब्द आणि चाल आहे. पार्श्वभूमीवर वाजणारी गाणी अशीच अंगावर येतात काहीवेळेस. तत्वज्ञान अवघड नसतं जेंव्हा ते सोप्प्या शब्दात सांगितलं जातं. आनंद बक्षींनी तेच केलंय. 'जिस मकाम से एक बर गुजर गये तो गुजर गये, मग त्याबद्दल दु:ख करा, करू नका, जे निसटलं एकदा ते निसटलच.'फिर नही आते' ही ओळ ठसवण्यासाठीच रिपीट असणार बहुतेक. काय जीवघेणं अवघड लिहिलंय साध्या शब्दात. एकदा कोमेजलं फूल की मग काही करा, पाणी घाला, जोपासा, काळजी घ्या, काही काही  उपयोग नाही. काचेला तडा, चुरगाळलेला कागद, कोमेजलेलं फूल आणि गेलेलं आयुष्यं बदलता नाही येत. विशिष्ठ माणसाला पर्याय नसतो गं आयुष्यात. मग कित्ती का येईनात आयुष्यात.    

दुस-या कडव्यात तर भरूनच येतं.  संशयानी पछाडलेल्या आणि त्यामुळे आयुष्याची माती केलेल्या माणसाचं कळवळून सांगणं आहे ते. तुमच्या जवळचं कुणी जात असेल तर उठा, थांबवा त्याला. राग,प्रतिष्ठा, अहं याच्या बेड्या इतक्या दणकट असतात ना की हात, पाय, जीभ जड होतात. पुढे होऊन, हाक मारून थांबवणं नाही होत. तेंव्हाचा त्या कोसळक्षणाचा एक अनुच्चारित शब्द, एक  राहून गेलेला स्पर्श याला पर्याय नाही. नंतर तुम्ही माफिनाम्याचे ग्रंथ लिहिलेत तरी काही काही उपयोग होत नाही. पाठमो-या व्यक्तीचे 'थांब' ऐकण्यासाठी आसुसले कान डोळ्यांसमोर नसल्यामुळे दिसत नसावेत.

दिवस आणि रात्रं, काळाचे चाक त्याच्या त्याच्या वेगात धावतच बघ. आपल्या मन:स्थिती प्रमाणे त्याचा वेग आपल्याला कमी जास्तं वाटतो. कधी क्षणात युगं सरतात तर कधी युगं सरली तरी क्षणभर वाटतात. रागाचे, द्वेषाचे, संशयाचे पडदे डोळ्यांवर आले की समोरचं दृश्यं आपण ठरवलंय, आपल्याला वाटतंय तसंच दिसतं. उलगडा होतो तोपर्यंत मुठीतून वाळू निसटावी तसं आयुष्यं, माणसं ओघळून जातात. एकाकी, मग ते चुकीनी, नशिबानी किंवा नाईलाजानी असेल, आयुष्याला ओढ नसते. दिवस, रात्रं, तारीख, वेळ, क्रम असला काय नसला काय किंवा चुकला काय, फरक नाही पडत. पश्चातापानी पाप धुतलं जात असेल, खंत, शल्यं मात्रं अजूनच टोकदार होतात. धड जगूही देत नाहीत, मरूही देत नाही.

बदलापूरचं गावदेवीचं देऊळ आणि कल्याणहून कसारा कर्जतचे फुटणारे फाटे या गाण्यात दिसतात. त्या गावदेवीच्या नितांत शांत देवळात मी अनेकदा बसलेलो आहे. इतकी वर्षं झाली हे गाणं ऐकलं की गावदेवीचं देऊळ आठवतं. कित्त्येक वर्षात गेलेलो नाही तिथे. पण एकदा जाईन, बसेन, काय सांगावं माझ्या डोळ्यासमोर बांधकामांच्या आड अदृश्यं झालेल्या रेल्वे लाईनवर धावणा-या रेल्वेच्या डब्यात खिडकीत बसलेला विमनस्कं, दाढीतला राजेश खन्ना दिसेल. त्याचे आटलेले अश्रू कदाचित माझ्या डोळ्यातून सांडतील. :(

चल, पुढच्या गाण्यापर्यंत बाय.

https://www.youtube.com/watch?v=Fr-r5NAhOZo

जयंत विद्वांस

One Bright Summer Morning - James Hadley Chase

चेसचा हा प्लॉट भन्नाटच आहे. लेखक कितीही आवडीचा असला तरी तो ही माणूसच आहे. एवढी पुस्तकं लिहिताना शैलीमधे तोच तोच  पणा येणारच. मग कंटाळा येऊ शकतो, पण चेसचं वेगवेगळे प्लॉट घेऊन कथा रंगतदार करणं मोठं मजेशीर आहे. श्रीमंताच्या एकुलत्या एक मुला/मुलीला पळवून न्यायचं आणि बदल्यात काही रक्कम मागायची हा काही फार नाविन्यपूर्ण प्लॉट नाही.  पण चेस गंमत आणतो.  (अमजदचा 'इन्कार' मस्तच होता). गुन्हेगारी आणि प्रेम करणं यात एक साम्यं आहे. अपयशाची उदाहरणं जास्तं असतानाही कुणी रयत्नं  करणं मात्रं सोडत नाही.

 

बिग जिम क्रामर : माजी डॉन, आता तो रिटायर झालाय. परफेक्ट प्लानर. तो पोलिसच्या एकदाही हातात सापडलेला नाही. त्याला पकडणं एफ.बी.आय.चं अर्धवट राहिलेलं स्वप्नं आहे. चाळीस लाख डॉलर त्यानी बाजूला  काढले आहेत. बायकोबरोबर सुखवस्तू जीवन जगतोय. पैशाची ताकद मोठी असते. वरच्या थरात वावरत तो एका उच्चभ्रू माणसाचं जीवन जगतोय. मस्तं बंगला, दिमतीला पॉश गाड्या, नोकर चाकर, गोल्फ अशा  सगळ्या पैशांनी विकत घेता येणा-या साधनांनी तो आता आदरणीय वगैरे पण झालेला आहे. त्याचे आर्थिक व्यवहार सांभाळणारा एके दिवशी सकाळी डोक्यात गोळी मारून घेतो आणि तो रस्त्यावर  येतो. आपल्या चाळीस लाख डॉलरला चुना लागलेला आहे हे त्याला समजतं. आयुष्याच्या संध्याकाळी आहे ते स्टेटस टिकवण्यासाठी त्याला पैसा गरजेचा  आहे. तो मिळवण्यासाठी त्याच्यापुढे बंद केलेल्या  इतिहासाची पाने परत एकदा नव्यानी लिहिणे एवढाच मार्ग शिल्लक आहे. 

 

मो झेगेट्टी : बिग जिम चा एकेकाळचा सहाय्यक. त्याला स्वतःचा मेंदू नाही पण आखून दिलेला प्लान अंमलात आणायचा ह्यात तो माहीर आहे तो ही आता वयस्कं आहे. त्यानी सहा वर्ष तुरुंगात  घालवली आहेत आणि त्याचा धसकाही घेतलेला आहे. एका हॉटेलमधे तो फालतू वेटरचं काम करत अपमानित  जिणं जगतोय. एकेकाळी ब्रोथेल चालवणारी त्याची आई आता मरणापासून फार लांब नाही. त्यानी बॉसला सहा-सात वर्षात पाहिलेलंही नाही. आणि एक दिवस त्याला फोन येतो. काम आहे, लवकर ये. तुझा वाटा अडीच लाख  डॉलर. जेलमधे खाल्लेला मार अजून त्याच्या अंगावर शहारे आणतो पण एवढी रक्कम असेल तर  आयुष्यं दानाला लावायला तो तयार होतो. काय व्हायचं ते एकदाच होऊन जाऊ दे. झालोच यशस्वी तर उर्वरित आयुष्यं सुखात जाईल नाहीतर या लाचार जगण्यातून सुटका तरी होईल. 

 

झेल्डा वायली : अब्जाधीशाची मुर्ख मुलगी. तिला पळवल्यावर तिचा बाप चाळीस लाख डॉलर देणार याची बिग जिमला खात्री आहे.

 

चिता आणि रीफ क्रेन : जुळी आहेत ही बहिण भावंडं. वाटमारी, जगण्यासाठी शक्यं तेवढी वाईट कामं करण्यात कुठलाही कमीपणा न वाटणारी. पण त्यांची आत्तापर्यंतची मजल फार मोठी नाहीये. दोघांमधे एक  विचित्रं नातं आहे. एकमेकांना ते ओळखून आहेत, एकमेकांवर निरातिशय प्रेमही आहे. संकटाची चाहूल दोघांना पटकन लागते. त्यांचं नातं फक्तं 'बहिण भावाचं' नाही. झेल्डाला उचलण्यासाठी या दोघांची निवड मो  झेगेट्टीनी केलीये. त्यासाठी त्यांना दहा हजार डॉलर मिळणार आहेत. हक्कं भावना, हव्यास, अचानक घडणा-या घटनांनी यश मिळणार नाही याचं दु:खं आणि चं.गों.नी त्यांच्या चारोळीत म्हटलंय तसं 'निघत नाही म्हटल्यावर पतंग फाडायला निघतात', तशी आलेली अपरिहार्यता यांच्या नशिबी आहे.              

 

व्हिक्टर डरमॉट : प्रथितयश नाट्यलेखक. नवीन नाटक लिहिण्यासाठी तो, त्याची बायको आणि लहान मुलगा एकांतवासात गेल्यासारखे आजूबाजूला अजिबात वर्दळ  नसलेल्या घरामधे रहायला गेलेत. या माणसाचा वरच्या स्टोरीशी काहीही संबंध नाही. (इथे चेस वेगळा ठरतो). बिग जिमच्या वतीने पैसे घेण्यासाठी आणि आणून देण्यासाठी त्याची निवड झाली आहे. त्याची बायको आणि मुलगा ओलिस  असल्यामुळे त्याला पर्याय नाहीये.       

 

सगळ्यात कलाटणीचा भाग आहे तो जबर आहे. मुर्ख झेल्डा रिफच्या प्रेमात पडलीये. ती लग्नाला पण तयार आहे. चेसला हव्या असलेल्या क्षणी त्याची स्पेशल माशी शिंकते आणि सगळं कसं पत्त्याच्या  बंगल्यासारखं कोसळतं. झेल्डा लग्नं करते? बिग जिम, मो, क्रेन ट्विन्स ला पैसे मिळतात? वाचा म्हणजे समजेल. :)

 

जयंत विद्वांस  

 

लल्याची पत्रं (७) ….

एकच गाणं दोन वेगळ्या गायकांनी म्हटलं की त्याला ट्यांडम म्हणतात. काहीवेळेस चाल वेगळी असते, शब्दं वेगळे असतातच पण मुखडा तोच. दिल धुंडता है फिर वही, अजनबी तुम जाने पहचानेसे लगते हो एकदा स्लो एकदा फास्ट. अशी बरीच आहेत. ऐ मेरे दिल कही और चल, नीले नीले अंबरपे,  छोटीसी ये दुनिया, चंदा  ओ चंदा, यादोंकी बारात चं टायटल आणि किशोर रफी मधे श्रेष्ठं कोण वादाला पूरक ठरलेलं 'तुम  बिन जाऊ कहां' (डायरेक्टर कोण माहित नाही, पण किशोरचा आवाज भारत भूषणला आहे. इस्त्रीच्या चेह-यानी तो गाणं म्हणतो आणि मातेरं करतो. त्यामुळे किशोरचं फक्तं श्रवणीयं आहे). असंच आर.डी., किशोरचं 'ओ हंसिनी…' आहे, श्रवणीयं फक्तं. असो, मी  सांगणार आहे आज तुला ते वेगळंच आहे 'रिमझिम गिरे सावन' एक लताचं एक किशोरचं.

एकतर बासू चटर्जी आणि अमिताभ हा कॉम्बो न पचणारा. पिक्चर खूप बालपणी बघितलाय त्यामुळे लक्षात नाही स्टोरी पण ही दोन्ही गाणी मात्रं संपूर्ण लक्षात आहेत. गाणं चालीला जेवढं भन्नाट आहे  तेवढंच शब्दांनीही आहे. कवी जेंव्हा गाणं लिहितो ना तेंव्हा ते अर्थपूर्ण असतंच पण नादमय ही असतं. संगीतकाराला फार धडपड करावी लागत नाही चालीत बसवण्यासाठी, ते बसतच. योगेशचं गाणं आहे हे ('आनंद'ची कविता गीतं पण त्यांचीच).  एकच माणूस स्त्री आणि पुरुषाच्या भावना मुखडा तोच ठेवून किती सुरेख मांडतोय बघ.
 

पेटीवर बसून गाणं म्हणणारा  अमिताभ आणि लाजल्याचा, लट्टू झाल्याचा वगैरे अभिनय करण्याचा प्रयत्नं करणारी ढप्पू, गायक हेमंतकुमारची सून, मौशुमी चटर्जी. अमिताभ असा निवांत बसून पेटीवर गाणं वगैरे म्हणतोय ही कल्पनाच लई भारी आहे. त्याच्या चित्रपटातल्या प्रतिमेशी साजेसे शब्दं तर आहेतच पण त्याचे कपडेही बघ किती साधे आहेत. गाणं म्हणताना एकदाही तो मौशुमीकडे बघत नाही, अत्यंत तन्मयतेने किशोरच्या आवाजाला न्याय देतो. त्याचा सज्जनपणा शब्दातून सगळं पोचवतो.  सर्वप्रथम 'पावसाचे घुंगरासारखे वाजणारे थेंब' या नादमय ओल्या कल्पनेसाठी मी इथे एक सलाम ठोकलाय. एका अनोळख्या व्यक्तिवर प्रेम  बसू पहातंय ही चारचौघात सांगण्यासारखी गोष्टं नाहीये, असं म्हणतो तो. डोळ्यांची भाषा कळायची तेंव्हा, शब्दावाचून शब्दांच्या पलीकडलं बरोब्बर पोचायचं. आता प्रेम व्हायची शक्यता आहे आणि  झालं असेल तर ते सगळ्या जगाला कळवायलाच हवं असा खाक्या आहे हल्ली. कदाचित आपणही कुणाला तरी आवडू शकतो हा आश्चर्याचा धक्का असू शकतो. :P

लतादीदी म्हणतात ते गाणं मात्रं फास्ट आहे आणि मुखड्याशी नातं सांगणा-या पावसातही आहे पण हा राजकपूर, मनोजकुमारचा अंगाला चिकटणारा पाऊस मात्रं नाही. हा नवं काहीतरी गवसल्याचा, नवं काहीतरी  अंकूरल्याचा आनंद देणारा  पाऊस आहे. योगेशनी काय संयत वर्णन केलंय पण, जबरदस्तं. हा पाऊस काय पहिल्यांदाच पडतोय का? पदर, अंग काय पहिल्यांदाच भिजलंय का? पण ही  लागलेली आग मात्रं नविन आहे. माणूस प्रेमात पडला ना की उत्तरं माहित असलेले प्रश्नं पण त्याला समोरच्याला विचारायला आवडतात. मूळ उत्तराकडे न येता कडेकडेनी सूचक बोलत जो संवाद होतो ना तो फार रोम्यान्टीक असतो.  तिनी वेड्यासारखं करायचं, बालिशपणे वागायचं, प्रश्नं विचारायचे आणि त्यानीही किती गं तू भोळी, अजाण असा चेहरा करत तिला खुश करायचं. खरं तर हा विषय रुक्ष चर्चेचा नाहीच तो अनुभवावा हे उत्तम. मौशुमी सगळा दोष मात्रं निसर्गालाच देते. यावेळचा श्रावणच वेगळा आहे. वैशाखवणवा असतो तसा हा श्रावणनिखारा आणि तिचं मन तरी काय करणार, वारा सुद्धा साथ देतोय काहीतरी नशा केल्यासारखा. छे गरीब बिचा-या मौशुमीचा काही एक दोष नाही.

मागे भक्ती बर्वेंनी एका मुलाखतीत सांगितलं होतं की 'ती फुलराणी' मधे काम करताना त्यांना सतीश दुभाषींचा त्रास व्हायचा. त्यांचे संवाद झाले की ते भक्तीकडे बघायचेच नाहीत. तिची अपेक्षा की  आपल्या बोलण्याचं प्रतिबिंब समोरच्या नटाच्या/नटीच्या चेह-यावर उमटायला हवं तर ती भूमिका करण्यात मजा आहे. नंतर ते त्यांना मान्यं झालं. अमिताभ, नसीर, रेखा, स्मिता इथे सरस ठरतात. मी कोण यापेक्षा माझ्या भूमिकेची गरज काय आहे हे त्यांना कळतं. संपूर्ण गाण्यात अल्लडपणा दाखवण्याचं काम मौशुमी चोख करते आणि अमिताभ तिच्याकडे कौतुकाने बघत फक्तं तिच्याबरोबर चालतो, पळतो. उगाच आपलं काहीतरी वेगळेपण दाखवायचा प्रयत्नं वगैरे अजिबात नाही.

चल पुढच्या पत्रापर्यंत अच्छा. ते तेवढं 'चलते चलते, मेरे ये गीत'चं 'अलविदा तो अंत है' हे तिसरं कडवं मिळालं तर दे मला. 

जयंत विद्वांस

शब्दं पुसटसे.....

शब्दं पुसटसे.....

ओठांवरती शब्दं पुसटसे
लिहून गेली ती ओठांनी
काठावरले थेंब निसटते
पूसून गेली ती बोटांनी

वळणावर दिसे ओझरती
गायब झाली ती वाटांनी
दिल्याघेतल्या कुंवार शपथा
तोडून गेली ती मौनानी

वाळूवरचे घर इवलेसे
तोडून गेली ती हातांनी
काळीजभेदी स्वर भैरवीचे
म्हणून गेली ती श्वासांनी

जयंत विद्वांस

लल्याची पत्रं (६) ….दिल आज शायर

लल्याची पत्रं (६) …. दिल आज शायर

तुला मागच्या पत्रात म्हटलं ना  तसंच अजून एक गाणं आहे. तो पिक्चर काही मी पाहिलेला नाही. पहाणारही नाही. कारण देवआनंद मला सहन होत नाही फारवेळ. तर गाणं आहे 'दिल आज शायर हैं, ग़म आज नग्मा हैं. खुर्चीत बसून अजिबात न शोभणा-या मिशा लावून ('हम दोनो' मधल्या मिशा पण विनोदीच होत्या) तो ते म्हणतो आणि पिक्चर आहे 'ग्याम्ब्लर'. त्यात अजून एक मस्तं गाणं होतं किशोरचं 'चुडी नही ये मेरा, दिल है'. त्यात जाहिदा होती, संजय दत्तची मावस की मामे बहिण. तुला त्या काळातील क्याड्बरी बघायची असेल तर त्या गाण्यात दिसेल. ती खातानाचे देवानंदचे हावभाव माझ्या बुद्धीच्या पलीकडचे आहेत. असो!

या माणसाला गाणी मात्रं चांगली मिळाली सतत. पहिल्यांदा एस.डी. मग आर.डी., किशोरचा आवाज आणि कवी दर्जाच्या गीतकारांची सरस गाणी. मग त्याचं ते बावळट चालणं, ते लुळे हातवारे, उगाचच हसताना तो  डबल दात दाखवण्याची धडपड आणि अत्यंत विनोदी, पोट धरून हसायला लावणा-या मारामा-या (शंकेचं पूर्ण निरसन हवं असेल तर 'जॉनी मेरा नाम' मधली प्राण बरोबरची शेवटची मारामारी बघच, हसू फुटलं नाही तर शिक्षा म्हणून मी त्यानी दिग्दर्शित केलेला शेवटचा चित्रपट पाचवेळा पाहीन) असं असूनही चित्रपट मात्रं चालायचे. कारण गाणी अफाट असायची.

तर हे नीरजचं गाणं आहे. 'शोखीये में घोला जाये, फुलोंका शबाब, उसमें फिर मिला दी जाये थोडीसी शराब, होंगा यू नशा जो तय्यार, वो प्यार है' अशी प्रेमाची भन्नाट व्याख्या करणारा तोच तो नीरज (हीच टीम सगळी, एस. डी., देवानंद, किशोर - चित्रपट प्रेमपुजारी, तरी रंगीलारे, फुलोंके रंगसे यातच आहेत. 'शोखीये में' वर परत कधीतरी). तात्पर्य, हा माणूस ओळ किती लांब होतीये, संगीतकाराला झेपेल का  वगैरे बघण्याच्या भानगडीत न पडणारा असावा. त्याचा याच गाण्याचा मुखडा बघ ना केवढा लांबसडक आहे ते. मी अर्थपूर्ण लिहिणार, मला त्रोटक बिटक आवडत नाही, ते चालीचं तुम्ही बघा काय ते असा खाक्या असावा.  अर्थात बर्मन बापलेक त्यात माहीर होते. गद्यं वाटणा-या परिच्छेदाला ते सुंदर चाल लावायचे (ऐका 'मेरा कुछ सामां, तुम्हारे पास पडा है').
   

आपण ना नुसतंच ऐकतो, कित्त्येक वेळेला अर्थ डोक्यात घुसतोच असं नाही कारण चाल चांगली असते. एके ठिकाणी 'दिल आज शायर' वर मी जे वाचलं होतं ते तुला सांगतो, मोठं गमतीशीर आहे.  रुढार्थानी हे गाणं नाही होत. कारण याचं धृवपद रिपीट होत नाही. मी उडालोच. खरंच की हे कधी लक्षातच नव्हतं आलं. मग मी ते परत ऐकलं. पहिल्या दोन ओळी झाल्या की मग आ के ज़रा देख तो, हैं प्यार हम ने किया जिस, ये प्यार कोई खिलौना नहीं हैं ही तीन कडवी सलग येतात, नो धृवपद. बरं तिन्हीची चाल एकच आहे. त्यामुळे तसं ते एकसुरी आहे कारण कडवं संपल्यानंतर चेंज म्हणून वेगळ्या चालीचं धृवपद येत नाही. तरीही ते अनेक लोकांना पाठ आहे कारण किशोर, एस.डी. नीरज यांची जादू. देवानंद नुसता बसून तिन्ही कडव्यात चालीसारखाच सेम, अजिबात न बदलणारा चेहरा ठेवलाय ती मदतच म्हणायची. 

      

कदाचित धृवपद परत येतच नाही गाण्यात अशी मजा, वेगळेपण असणारी अजून गाणी असतीलही. माहित नाही. पण एक लक्षात आलं बघ माझ्या,  एकाच गोष्टीकडे प्रत्येकाची बघण्याची नजर वेगवेगळी असू  शकते. कुणीतरी यातली गंमत शोधली, लिहिली म्हणून आपल्याला समजली. अशाच काही गमती सापडतायेत का बघ, तो पर्यंत बाय बाय. 

जयंत विद्वांस 

   

लल्याची पत्रं (५) - सैंय्या झूठों का बड़ा सरताज निकला

लल्याची पत्रं (५) ….

 

लल्यास,

 

वारुळातून मुंग्या निघाव्यात ना तशी गाणी येतात बघ समोर लिहायचं म्हटलं की. सगळ्याच गाण्यांवर फार काही लिहिता बोलता येत नाही पण काही असतातच अविस्मरणीयं. काहीवेळेस ती ज्या चित्रपटात असतात तो चित्रपट आपण पाहिलेलाही नसतो, काही वेळेस पाहिलेला असतो पण काहीही आठवत नाही ती गाणी सोडून. सचिन, बिंदिया गोस्वामीचा 'कॉलेज गर्ल' पाहिलाय? सुतराम शक्यता नाही पण त्यातलं किशोर, 

बप्पीचं 'प्यार मांगा है तुम्हीसे…' अनेकवेळा ऐकलं असशील. ते सोडून बाकी काहीही माहित नाही. 

 

काल एक गाणं ऐकलं. 'दो आंखे बारह हाथ' मधलं 'सैय्यां झुठो का बडा सरताज निकला… हा काय, 'संत तुकाराम', 'श्यामची आई'  काय, अवीट गोडीचे. दणकट पटकथा (ग.दि.माडगूळकर), हुकमत असलेला  दिग्दर्शक (व्ही. शांताराम), अर्थपूर्ण साधी सोप्पी गाणी आणि तितक्याच सुरेल चाली या सगळ्या गोष्टींमुळे आपल्या जन्माच्याही आधीचा हा चित्रपट आपल्याला भूरळ  घालतो. यातली सगळीच गाणी अफाट होती. थोडासा नाटकी अभिनय आहे, नाही असं नाही. संध्याचे कुठल्याही गाण्यातले डोळ्यांचे, मानेचे हावभाव पाहून मला कायम हसू फुटत आलं आहे तरीही हे गाणं मात्रं मला आवडतच.

 

हल्ली काही शब्दं गाण्यातून बादच झालेत बहुतेक. जुनं तेच चांगलं असं मला अजिबात म्हणायचं नाहीये पण काही शब्दं कानाला गोड लागतात. उदा.सैय्या, मोरा, लई ले, सजनवा. गुलझार आणि जावेद अख्तर लिहितायेत अजून ते एक बरंच आहे नाहीतर फक्तं दिल, नींद, सीना, धडकना, चुराया आणि अर्थ माहित 

नसलेले पंजाबी शब्दं याशिवाय इतरही काही शब्दं लागतात, असतात हेच विसरायला झालंय.  

 

हल्लीच्या जत्रा पण मॉडर्न झाल्या. पहिल्यांदा खास जत्रेतच मिळणारी काही खेळणी होती. संध्याच्या 

मागे जे तडतड वाजतं ते खरं तर डोकं उठवणारं आहे पण या गाण्यात ते आधीच चिडलेल्या संध्याला वात आणत  नाही. तिच्या त्या तडतड करणा-या भूमिकेचं प्रतिकच आहे ते. मुझे छोड चला नंतर तिच्या हातातल्या वाद्यावर (माझ्या माहिती प्रमाणे त्याला 'धनुकली' म्हणतात) जे काही वाजतं ना ती त्या गाण्याची ओळख आहे. 'आ लौटके आजा मेरे मित' मधलं ते टयांव टयांव पण असंच भारी होतं बघ. इंट्रो किंवा इंटरल्यूड पीस सुद्धा पाठ असतात बघ जुन्या गाण्यांचे. बघ ना, तेरे बिना जिंदगीसे, ओ मेरे  दिल के चैन, बचना ऐ हसिनो, अरे दिवानो, ये मेरा दिल आणि नाच रे मोरा व इतर अशी कित्त्येक गाणी आहेत जी इंट्रो ऐकून सांगता येतात. असो!  

 

 

खेडवळ माणसं खरंच प्रेमळ असतात पण. आपल्याला ती भाबडी असल्यामुळे बावळट वाटतात. मागे एक पोस्ट वाचली होती मी - शेतक-याच्या मुलानी आई वडिलांना कधी वृद्धाश्रमात ठेवल्याचं ऐकलेलं नाही. संध्याचं जेलर आदिनाथ वरचं अव्यक्तं प्रेम जसं तिच्या डोळ्यातून व्यक्तं होतं तसंच कैद्याच्या मुलांवर ते कृतीतून व्यक्त होतं. ह्या गाण्यातला लटका राग दाखवण्यासाठी शब्दं मदत करतात संध्याला. कडव्यातल्या ज्या ओळी आहेत ना त्याचं क्रियापद मला भुरळ घालतंय. व्याकरणदृष्ट्या वगैरे माहित नाहीये मला काय ते पण ते अर्धवट आहे आणि त्यामुळेच मोहक आहे असं माझं मत. वाच या ओळी आणि  सांग       

 

चल दिया जुल्मी मुझसे बहाना बना 

मेरे नन्हेसे दिलको निशाना बना  

 

'बनाके' असं असतं ना खरंतर? पण 'बना' ची मज त्यात नाही बघ. एकूणच या गाण्यातला, तो अनपॉलीश्ड असल्याने आलेला, प्रेमळ लटका राग मला मोहित करत आलेला आहे. 'ऐ मालिक तेरे बंदे हम' हे  सुद्धा भन्नाटच आहे. त्याबद्दल परत कधीतरी. चल तो पर्यंत बाय. 'चल दिया जुल्मी मुझसे बहाना बना' ह्या गाण्यातल्या शब्दांचा लगेच चपखल वापर तुला सुचणार नाही, ही अपेक्षा. :) 

 

जयंत विद्वांस

लल्याची पत्रं (४) ….

लल्याची पत्रं (४) ….

 

लल्यास….

 

गाण्यांवर लिहायचं ठरवलं ना की मोठा गोंधळ उडतो बघ. जे आधी सुचलंय त्यावर लिहिता लिहिता मधेच दुसरंच आठवतं बघ. आत्ता पण तसंच झालं 'ए भाय, जर देखके चलो' वर लिहिणार होतो तर 'मंझिले अपनी जगह' इन्स्ट्रुमेंटल लागलं. परवाच्या 'छू कर मेरे मनको' चंच त्रिकूट परत. अमिताभ, किशोर आणि गीतकार अंजान, संगीतकार फक्तं चेंज, बप्पी लाहिरी.

 

बप्पी लाहिरी हा काही फार गुणी, ओरिजिनल म्हणावा असा संगीतकार नाही पण काही गाणी मात्रं त्यानं छान दिलीत. हे त्यातलच एक. बाकी तो अन्नू मलिक वंशाचा मूळ पुरुष. इंग्लिश गाण्यांचा चालींचा मूळ अनू'वादक' असं खरं तर म्हणायला हवं त्याला. 'चलते चलते' च्या टायटल सॉंग नंतर तो झळकला. त्याचं तिसरं कडवं फार लागत नाही, टी.व्ही, रेडीओ वर, मिळालं कुठे तर ऐक, 'अलविदा तो अंत है, अंत किसने देखा…'. मुद्दा हा की किशोरनी अत्यंत तरल लावलाय आवाज तिस-या कडव्याला. कितीही भिकार गाणं असलं तरी किशोर मनापासून गायचा बप्पीची गाणी, कारण एकच.  बप्पी त्याचा भाचा आहे. (पण बप्पी साला टिकून आहे अजून, 'उलाला, उलाला', 'शोला  या है बिजुरिया'चा गायक म्हणून.) तसाच तरल आवाज किशोरने या ही गाण्याला लावलाय. दारुड्यावर चित्रपट कथा काय असू शकते खरं तर पण अमिताभ आणि गाण्यांमुळे चित्रपट तुफान चालला (आणि हो ओमप्रकाशचा 'मुन्शीजी पण कारणीभूत. मनमोहन देसाई गमतीनी प्रकाश मेहराला म्हणाला होता, शराबी 'शराबी' निकालता है, मर्द 'मर्द'  निकालता है. मनमोहन देसाईनी तरीही आत्महत्या केली हा भाग वेगळा.) असो!       

   

मद्यपी अमिताभच्या जगण्याची दोनच कारणं आहेत एक मुन्शीजी आणि एक जयाप्रदा. त्यामुळे तो या दोन बाबतीत फार हळवा आहे. किशोरचा आवाज काही तलत सारखा कापरा वगैरे नाही पण या गाण्यात  त्यानी जो काही स्वर लावलाय ना तो ऐकत रहावा असा आहे. 'कश्तिया साहिल पे अक्सर डूबती हैं प्यार की; नंतरचा म्युझिक पिस मात्रं अगदी लक्षात राहिलाय. रेडीओला रात्री ते  'बेला के  फूल' लागायचं  बघ, माझा मामा ते ऐकूनच झोपायचा. निरव शांततेत अंधारात ही अशी गाणी फार मनाला भिडतात असा माझा अनुभव आहे.  

 

काही प्रश्नांची उत्तरे सोप्पी असतात, काही अवघड असतात, काही शोधावी लागतात पण या गाण्यात प्रश्नं हताश करणारे आहेत. पावलं साथ देत नाहीत तर काय उपाय असू शकेल? पहिल्या कडव्यात तर मी अंजानच्या प्रेमातच पडलोय. आशा निराशेचा खेळ काय मस्तं मांडलाय त्यानी. बुडत्याला काडीचा आधार, दूर कुठेतरी आशेचा किरण आणि बुडणा-या माणसाला जर कुठे हुरूप येतोय तर तो सर्वव्यापी अंगावर वीज पाडतोय, काय करावं बरं माणसानी? अज्ञात शक्तीशी लढतानाचा हताशपणा क्लेशदायक आहे.
दुस-या कडव्यात पण हताशपणाच आहे. प्रेम करायचा गंभीर गुन्हा केलाच आहे मी, मला शिक्षा व्हायलाच पाहिजे, हे जग, माझी प्रेमिका पत्थरदिल आहेत, दगडाला कधी पाझर फुटतो का? मग माझी उमेद कितीही मोठ्ठी असली तरी काही कामाची नाही. सुंदर लिहिणं म्हणजे काय? तर दुस-यानी लिहिलेलं आपल्याला ते स्वत:शी, स्वत:च्या आयुष्यात घडलेल्या घटनांशी साम्यं सांगणारं आहे असं  वाटणं. याचा अर्थ अंजान सुंदर लिहितो.

 

चांगलं काम केल्यावर शाब्बासकी मिळतेच असं नाही. पण या गाण्यासाठी किशोरला आणि चित्रपटासाठी बप्पीला फिल्मफ़ेअर मिळालं होतं, अंजानला मात्रं नाही. आपल्याकडे तसंही योग्य माणसाला दरवेळी बक्षिस मिळतच असं नाही. अन्नू मलिकला 'बाजीगर' साठी मिळालं होतं. परिक्षक ही जमातच महान बघ. त्यातलं 'ऐ मेरे हमसफर' एल.पी.च्या 'मि.एक्स इन बॉम्बे' मधल्या 'खूबसूरत हसीना, जानेजां जानेमनची' कार्बन होती. बहुतेक परीक्षक लोकांनी ओरिजिनल गाणंच ऐकलं नसावं.

 

चल पुढच्या पत्रापर्यंत बाय. तोपर्यंत 'तुम अपनी जगह, मैं अपनी जगह'. :)

 

जयंत विद्वांस 

 

 

लल्याची पत्रं (३) ….

लल्याची पत्रं (३) ….

लल्यास….

पहिल्या पत्रात म्हणालो न तुला 'जोकर' मधलं ते 'मोहे अंग लग जा बालमा', ते परत एकदा ऐकलं आज. तुला त्यात म्हटलं होतं तसं हा ही पाऊस राघू कर्मकारनीच टिपलाय. पद्मिनीचं रहस्यं उलगडल्यावर आर.के.नी केलेला चेहरा मात्रं  मस्तं होता. पण त्याच्यातला गल्ल्याशी निगडीत असलेला डायरेक्टर जास्तं प्रभावी असल्यामुळे, रहस्यं कसं उलगडलय, समजलंय ना पक्कं  तुम्हांला? असं विचाराल्यासारखा तो सीन लांबवला होता. चित्रपटाचा नायक एक सरळमार्गी माणूस असल्यामुळे तो रितसर बाजारात जाऊन तिला साडी घेऊन येतो. आमचा एक डामरट मित्रं म्हणायचा, तुम्ही लेको  उगाच आर.के.ला नावं ठेवता. खरा सज्जन तो. बाईच्या पायाकडे बघणारा माणूस. साडी आणली. ब्लाउज आणला? कसा आणणार? साईझ कशी सांगणार तो? असो!

मला निश्चित माहित नाही कुठल्या भाषेतले शब्दं त्यात आहेत, बहुतेक ब्रज भाषेतले असावेत.  आपण बोलतो ती शुद्ध बाकी सगळ्या भाषा अशुद्ध असा आपला एक समज असतो. पण काही वेळेस हे क्वचित वापरले, कानावर पडणारे शब्दं जास्तं गोड लागतात. ह्या गाण्यातच बघ ना कारे कारे ऐवजी काले काले, बदरा ऐवजी बादल, रतिया ऐवजी रात, रैना, बिजुरी ऐवजी बिजली, छतिया ऐवजी सीना असे शब्दं टाकून म्हणून बघ, बेचव वाटतं गाणं. (असाच एक लोभस अशुद्धपणा 'दो हंसोका जोडा बिछड गयो रे' मधेही आहे). बघ ना, 'मेरा गोरा अंग ले ले' पेक्षा 'मोरा गोरा अंग लई ले' जास्तं गोड  वाटतं का  नाही? 

बोल्ड आणि अश्लील यांची सीमारेषा फार धुसर असते. पद्मिनी यात व्हल्गर वाटत नाही. शब्दं, सिच्युएशन, पाऊस, अंगावर फक्तं साडी, सगळं कसं पूरक होतं. पण एवढं असूनही गाणं चीप नाही. कालपर्यंत एकटी असल्याने स्वत:चा बचाव व्हावा म्हणून पुरुषाचा पेहराव करणारी, बिनधास्तं वागणारी मात्रं सत्यं उघडकीला आल्यावर पेचात पडलेली, पद्मिनी छान दिसते. मिनू मास्टरचं स्त्री रुपांतर मात्रं भन्नाटच होतं.  ती साडी नेसून बाहेर येते तेंव्हा, स्त्रीचा सगळ्यात  मोठ्ठा गुण 'लाज' तिच्या गोंडस गो-या चेह-यावर काय सुंदर दिसतो. तिच्या त्या मादक, कमनीय रूपानी बुचकळ्यात पडलेला, गोंधळलेला आर.के.पण  तेवढाच प्रशंसनीय आहे. विस्फारित नजरेनी त्याचं बघणं गरजेचंच होतं. नाहीतर पद्मिनीचा कायापालट ठसला नसता. न झेपणारं सत्यं समोर आल्यावर तो त्या घरातून निघतो. सुसाट वा-यापासून पदराला आवरणारी  पद्मिनी मस्तंच दिसली पण. 

मोठीशी भांडण  झाल्यामुळे यातली सगळी गाणी धाकटीच्या नशिबाला आली. तिनी गाण्याचं कितीही सोनं केलं असलं तरी नंतर आर.के.ते सोयिस्कररीत्या विसरला असणार. पत्रकार बनी रुबेननी त्याच्या आर. के.वरच्या पुस्तकात किंवा लेखात (चू.भू.दे.घे.) एका वाक्यात त्याच्या बद्दल सांगितलंय - ' त्यानी भावनांचा व्यापार केला आणि व्यापारात भावना आणली'. पद्मिनीला मादकपणा दाखवण्यासाठी शारीरिक हालचाली कराव्या लागल्या त्या आशाताईंनी नुसत्या गळ्यातून काढल्यात. ही बाई एक भन्नाटच आहे. पद्मिनीपेक्षा माझ्या लक्षात त्यांचा तो उसासाच राहिलाय. 

जयंत विद्वांस

Paw in the Bottle - James Hadley Chase

 Paw in the Bottle - James Hadley Chase

आज मी Paw in the Bottle बद्दल सांगणार आहे. अति तिथे माती, हव्यास वाईट असतो, जे मिळालंय त्यात समाधान मानावं, हातचं सोडून पळत्या पाठी जाऊ नये या सगळ्या उपदेशांचा अर्थ हे पुस्तक वाचलं की कळतो. नेहमीप्रमाणेच चेस बांधून ठेवतो. माणसांचे विविध नमुने तो पेश करतो. एकाच माणसात वाईटाबरोबरच कुठेतरी तीट लावावी एवढा चांगुलपणा असतोच हे तो इथेही सांगतो. 

ज्युली हॉलंड - कुठलाही आगा पिछा नसलेली, आजचा आज,  उद्याचा विचार उद्या असं जगण्याचं सूत्र असलेली. तिच्याकडे आकर्षक शरीर आहे, थोडंफार धाडस ही आहे. तिला फरच्या कोटांचं जबरदस्तं आकर्षण आहे. तिच्या लहानपणी तिला तिच्या लहान चोरीकरता सोडून दिलंय. त्यावेळी तिला एक माकडाची बोधकथा सांगितली गेली होती. जंगलात शिकारी माकडं पकडण्यासाठी एक मस्तं गंमत करतात. लहान तोंडाच्या बाटलीत दाणे ठेवतात. माकडच ते, पकडले जाणार हे माहित असलं तरी दाण्यांचा मोह सुटत नाही, हात बाटलीत राहतो आणि पकडला जातं. बोधकथा हा एक चेष्टेचा विषय आहे जो पर्यंत त्याच्या तात्पर्याशी आपली भेट होत नाही तोपर्यंत. म्हणी काय, बोधकथा काय, त्यांच्यात सार असतं. असो. 

Hary ग्लेब - कल किसने देखा, तारुण्यं उपभोगा, करतोय हे वाईट आहे, याची फळं कधी ना कधी भोगावी लागणार हे त्याला माहितीये. त्याचं Dana बरोबर लग्नं होणार आहे. तिची आई एक धूर्त, कावेबाज बाई आहे. जिचा त्यांच्या चांडाळ चौकडीवर वचक आहे. 

मि.आणि मिसेस वेस्ली - तो आंधळा आहे (काही प्रसंग वाचताना संजीवकुमारचा 'कत्लं', नसिरचा 'मोहरा' आठवतो). एका रिसर्च मधे गुंतलाय. बायको त्याच्या भागीदाराबरोबर संबंध ठेवून आहे. तिच्याकडे  चिक्कार फरकोट आहेत. दारू पिणे, नोकराणीला टिकू न देणे, मज्जा करणे ह्या  तिच्या आयुष्याच्या सुखाच्या कल्पना आहेत. 

वेस्लीनी त्याच्या अफाट मेंदूतून फरकोट आणि दागिने सुरक्षित रहावेत म्हणून कपाटात एक भन्नाट करामत करून ठेवली आहे. ते सगळे फरकोट ग्लेबला आणि त्यांच्या चौकडीला चोरायचेत. आत्तापर्यंत बरेच जण प्रयत्नं करून अपयशी ठरलेत. ती करामत समजावी म्हणून ज्युली हॉलंड तिथे घरकामाला जाते. मग चालू होतो रोलरकोस्टरचा प्रवास. टी-ट्वेंटी सामन्यात जसं पारडं सतत बाजू बदलतं तसं इथे होतं. आंधळा वेस्ली आणि ज्युली हॉलंड एकत्रं येतात. पुढचं  सांगण्यात मज्जा नाही. मग सस्पेन्स काय रहाणार. 

अनेक वळणं घेत पुस्तक संपत येतं. खरंतर सरतेशेवटी ज्युलीच्या मनाप्रमाणेच सगळं होतं. पण…… हा 'पण' मोठ्ठा वाईट आहे. मोह वाईट हे वाक्यं म्हणायला सोप्पं आहे. अधाशीपणा, हव्यास, अजून हवं  (म्हणजे नेमकं किती हे नाही ना राव सांगता येत. व्हिडीओकॉनचे मालक धूतसाहेबांनी मुलाला सांगितलं होतं - लक्षात ठेव पगार कितीही वाढला तरी नेहमी हजार रुपये कमी पडतात आणि घर कितीही मोठं बांधलं तरी  नेहमी एक खोली कमी पडते) पैसा, त्याला खर्च करून मिळणा-या वस्तू याला जेंव्हा सुख मानलं जातं त्यावेळी सारासार बुद्धी संपलेली असते, ख-या आनंदापेक्षा तकलादू, नकली आनंदाकडे माणसं धाव घेतात. 

ज्युलीचं नेमकं काय झालं? मी नाही सांगणार. पुस्तक वाचा. :)

..........

जयंत  विद्वांस 

लल्याची पत्रं (२) …. याराना

लल्यास….
मागचं पत्रं लिहून झालं आणि मग छायागीत लागल्यासारखी 'एका पाठोपाठ एक' गाणी ऐकू येऊ लागली. तेवढ्यात मला याराना (जुना) आठवला. जुन्या चित्रपटात ढिगभर गाणी असायची तेंव्हा असतील  सुद्धा लागोपाठ गाणी पण हल्ली नसतात. 'कट्यार काळजात घुसली' नाटकात अशीच एका पाठोपाठ एक गाणी आहेत. तो एक वेगळाच विषय आहे, त्यावर आत्ता नको. तर मूळ मुद्दा याराना अर्थात जुना.  नवीन  'याराना' मधे सगळाच चोरीचा मामला होता. कथा 'स्लीपिंग विथ द एनिमी' (त्यावरच 'अग्निसाक्षी' आणि 'दरार' पण होते. राज बब्बर, अरबाझ खान आणि नाना. काय होणार मग? नाना तो नानाच), नुसरत फतेह अली खानच्या गाण्यावरून मेरा पिया घर आया ओ रामजी, आर.डी.च्या  'कस्मे वादे' मधल्या 'कल क्या होगा किसको पता' वरून 'रब्बी रे रल्ली' अशी  दोन ओरिजिनल गाणी थोर वाद्यंवृंद संयोजक अन्नू मलिकने दिली होती. असो. 

 

तर 'याराना' मधे दोन गाणी एका पाठोपाठ येतात. ते फारसं लक्षात येत नाही कारण दोन्ही गाण्यांच्या स्वभावात विरोधाभास वाटावा एवढा फरक आहे. पहिलं अत्यंत हळूवार ' छू  कर मेरे मनको' आणि दुसरं  अगदी विरोधाभास असल्यासारखं  फास्ट ' सारा जमाना, हसिनोका दिवाना'. द्रविड गेल्यावर पिंच हिटर यावा तसं होतं बघ. द्रविडचा विसर पडतो. मला कायम हे साम्यं छळत आलंय. घाबरलेला, आयत्या क्षणी हत:प्रभ होऊ पहाणारा किशन उर्फ अमिताभ, त्याला त्या लेव्हल पर्यंत आणणारी कोमल उर्फ नीतूसिंह. तो स्टार झालेला तिला बघायचय, तो होणार या बाबतीत तिला प्रचंड आत्मविश्वास आहे. त्या रिकाम्या  स्टेडीअममधे उभे असलेले ते दोघेच जण आणि त्याचा अर्जुन झालेला. ती त्याला ताडताड बोलून निघते आणि मग त्या अंधा-या स्टेडीअममधे किशोरचं हमिंग चालू होतं. वा-याची झुळूक, मोरपिसाचा स्पर्श काय  शब्दात सांगता येत नाही तसा किशोरचा आवाज आहे या गाण्याला ' छू  कर मेरे मनको' - शब्दश: मनाला स्पर्श करणारा हळूवार.

 

तो म्हणतो, तू जो कहे जीवनभर, तेरे लिये मैं गाऊ (जुन्या 'अंदाज' मधे 'तू कहे अगर, मैं जीवनभर गीत सुनाता जाऊं' असं होतं. काळ बदलला पण भावना तीच राहिली बघ). मोजक्या शब्दात तो दिलासा देतोय, तू काळजी करू नकोस, एक दिवस माझ्या गाण्यांमधेच तुला जग शोधेल. त्याचा परत आलेला आत्मविश्वास पाहून नीतूसिंह लईच प्रेमानी बघते बघ. गाणं संपतं. इतका वेळ मोकळं असलेलं ते स्टेडीअम दणाणून जातं. अंगावर दिवे लावलेला, अंधारातपण गॉगल घातलेला अमिताभ 'सारा जमाना' म्हणत मोहित करतो. अमिताभ जे काही करतो ते आवडतंच त्यामुळे त्या स्टेप्स साध्या आहेत का? काय  वेगळेपण आहे त्या स्टेप्समधे? असले एरवी पडणारे प्रश्नं अजिबात पडत नाहीत. यशस्वी पुरुषामागची स्त्री त्या गाण्यात फक्तं स्टेप्स देते, लीप मूव्हमेंट सुद्धा नाहीत. सगळा प्रसिद्धी झोत काय तो त्याच्यावरच हवाय  तिला.   

 

आम्हांला बारावीला इ.ए.रोबीनसनची 'रिचर्ड कोरी' म्हणून एक भन्नाट कविता होती. त्यात त्याचं वर्णन करताना कवी एक शब्दं वापरतो - 'इम्पिरिअल स्लिम'. अंबरनाथचे धर्माधिकारी सर होते क्लासला  इंग्लिशला. त्यांनी त्याचा सांगितलेला अर्थ कवितेइतकाच डोक्यात फिट्ट बसलाय बघ. 'इम्पिरिअल स्लिम म्हणजे अमिताभ', तो हडकुळा नाही, जाडाही नाही, कमावलेल्या शरीराचा वगैरे पण  नाही, मग कसा आहे तो? तर तो 'इम्पिरिअल स्लिम' आहे. क्या बात. असे मास्तरलोक लहानपणापासून हवे होते. 

 

झारा घेऊन लग्नाची बुंदी पाडावी तशी घाऊक गाणी लिहिणा-या गीतकार समीरच्या वडिलांनी, अंजाननी लिहिली आहेत ही गाणी आणि संगीत होतं राजेश रोशनचं. 'छू कर' जेवढं हळूवार तेवढंच पुढचं फास्ट. दोन्ही  गाणी  आपापल्या जागी करमणूक करणारी, लक्षात रहाणारीच आहेत. खूप खूप गाणी आहेत खरं तर अजून शिल्लक. यावेळेला इथेच थांबतो. पुढच्या गाण्यापर्यंत ऐका 'छू कर मेरे मनको'. 

...........  

 

जयंत विद्वांस 

 

 

 

The Dead Stay Dumb - James Hadley Chase

The Dead Stay Dumb - James Hadley Chase

चेस आणि सुहास शिरवळकर यांच्यात मला एक साम्यं नेहमीच वाटत आलंय. त्यांचं एखादं पुस्तक वाचून संपल्यावर फार काही हाती लागलं नाही हे जरी उमजलं तरी उगाच वाचलं, टुकार होतं असं काहीही  वाटत नाही. अर्थात प्रत्येक पुस्तक कसं आपल्या आवडीचं निघणार (Miss Shumway Waves a Wand मात्रं चेसनीच लिहिलय का हे वाटण्याइतपत यथातथाच होतं). कदाचित वाचक त्याचे ठोकताळे आधीच ठरवतो, मग त्यात त्याला हव्या  असलेल्या गोष्टी तो शोधतो, त्या नसतील तर मग त्याचा भ्रमनिरास होतो. उद्या  संपूर्ण सिनेमात अंगभर कपडे घालून वावरणारी आयटम गर्ल दिसली तर चुकल्यासारखंच वाटणार ना, तसंच. 

चेसचा हिरो आणि मुख्यं स्त्रीपात्रं वेगळं असतं दरवेळी ते एक बरं असतं. त्याचा अंदाज येईपर्यंत आपण गुंतलेलो असतो. आपण जे नाही ते आपल्याला वाचायला आवडतं. स्वप्नरंजनच आहे ते एक प्रकारचं. आपण पिस्तोल चालवू शकत नाही (हातातसुद्धा घ्यायला मिळण्याची शक्यता नाहीये इथे), गुंडांना, आडव्या येणा-या माणसांना थंड डोक्याने नेस्तनाबूत करणं, ज्यांची चित्रं चोरून बघावी लागतात अशा वर्णनाच्या बायकांनी आपल्यावर जीव  टाकणं वगैरे तर लांबच, ही सगळी स्वप्नं कदाचित आपण ही पुस्तकं वाचून पूर्ण करतो.

कुठल्याही माणसाला अंडरवर्ल्डचं आकर्षण असतंच. त्यात मिळणारा पैसा, सत्तेचा माज हे भीतीदायक असलं तरी त्याचं आकर्षण काही सुटत नाही. म्हणून तर त्यावर आधारित निघालेले सिनेमे चालतात. लोकांना परिंदाचा  अण्णा, बाजीगरचा शाहरुख आवडतो यात सगळं आलं. त्या नटाचा अभिनय आवडला हे मान्यं पण ती व्यक्तिरेखा ग्लोरिफाय होते हे वाईट आहे.  (म्हणूनच नानानी 'पुरुष'च्या गुलाबरावला टाळ्या  यायला  लागल्यावर नाटक सोडलं.)  चेस मला इथे जास्तं आवडतो. तो तुमच्यापुढे ठेवतो. सूचकतेने या सगळ्या वाईटाचा शेवट वाईटच होतो हे ही सांगतो. आपल्या स्वप्नांना फुटलेले पंख तो शांतपणे कापतो.

The Dead Stay  Dumb एक गुन्हेगारी विश्वाचं अंतरंग सांगणारी, वेग असलेली कथा आहे. थंड डोक्याचा, दारू, सिगरेट न पिणारा, कमी बोलणारा कुणालाही न घाबरणारा, बायकांना चार हात लांब ठेवणारा  डिल्लन कथा(खल)नायक आहे.  त्याच्याबरोबर पैशासाठी, शरीरसुखासाठी आसुसलेली मायरा होगन पळून येते. पळायच्या आधी  डिल्लननी तिच्या बापाला, आंधळ्या बूच होगनला तिच्यासमोरच गोळी घातलेली  आहे. तिचा प्रियकर निक गुर्नी पण त्यांच्याबरोबर पळतो. डिल्लन अतिशय धोकादायक आहे हे दोघांना दिसत असूनही ते चुंबक लावल्यासारखे त्याच्या बरोबर जातात. 

तिचा निकला हाताशी धरून डिल्लनला मारायचा बेत फसतो, उलट निकच त्यात मरतो. एवढं असूनही मायराला खंत वगैरे वाटत नाही. उलट ती डिल्लनच्या कलानी घेते. त्याला एक न एक दिवस आपण धडा शिकवूच असं स्वप्नं ती उराशी बाळगून आहे. डिल्लनला भुरट्या कमाईत रस नाहीये. त्याला आता मोठं व्हायचंय. मोठ्या शहरात दोघे जातात. तिथे फांक्विस्त आणि तिचा प्रियकर त्यांना मदत करतात. मेरा नाम जोकर मधे पद्मिनीचं कुत्र्याबाबतचं मत ऐकून जसा राजकपूर चमकतो तसे आपण इथे वारंवार चमकतो. पैशासाठी, सत्तेसाठी दल, गट बदलणारे जोडीदार इथे पावलोपावली सापडतात. अशीही माणसं असतात यावर आपला विश्वास नसेल तर तो हळूहळू बसतो. अतिनम्रतेनी, हसत हसत बोलणारी माणसं मला कायम धोकादायक वाटत आली आहेत. चेसच्या पुस्तकांचा हा ही एक  फायदाच आहे. माणसं कळतात. अमूक एक माणूस असं का वागला असावा हा विचार मला चेसनी दिला.

खालच्या पायरीवर असलेले डिल्लन आणि मायरा. एकावेळी २-३ पाय-या चढत घाईत जिना चढावा तसे, वरही जातात. ज्याच्याकडे तो कामाला असतो त्या हर्स्टला संपवतात. पण नेहमीप्रमाणे माशी शिंकते (ती चेस स्पेशल आहे, हमखास शिंकते) आणि मग सुरु होतो Survival of the fittest चा जीवघेणा खेळ. 'मारा आणि वाचलात तर जगा'  या एकाच पर्यायावर आयुष्यं येउन थांबतं. बुद्धिबळात  प्यादी जशी पहिली मरतात तसच इथेही होतं. मागावर असलेले पोलिस, त्यानी आलेली अस्वस्थता आणि संपवण्याची ताकद नसल्यामुळे शक्यतोवर लांबवलेलं जगणं. मायरा मरते, डिल्लनही मरतो, फक्त त-हा वेगळ्या. तर चेस हे एक व्यसन आहे आणि ते जोपासण्यात काही गैर नाहीये. :)

चल, पुढचं Paw In The Bottle आणि One Bright Summer Morning पण वाचून झालंय, त्यावर पुढच्या वेळेस, तोपर्यंत बाय. 

...........  

जयंत विद्वांस

लल्याची पत्रं (१)…. प्यार हुआ इकरार हुआ

लल्यास….
आपण बरेच वेळा एखादं गाणं ऐकलं, आठवलं की बोललोय. प्रत्येकाच्या आयुष्यात सगळेच प्रसंग घडतात असं काही नाही,  मग आपण जे घडलेलं नाही ते घडायला, अनुभवायला हवं होतं या अतृप्तं इच्छेला पुस्तकात, गाण्यात समान प्रसंग आला की रिलेट करतो. आज अशाच एका अजरामर गाण्याबद्दल बोलणार आहे तुझ्याशी.
गाणं तुला, मला काय सगळ्यांनाच मधल्या म्युझिक पिसेस सकट पाठ आहे. त्यामुळे शब्दं मी तुला सांगायची गरज नाही. तर गाणं आहे 'प्यार हुआ, इकरार हुआ'. फाटका राज कपूर, पडद्यावर आणि पडद्याबाहेर पण त्याच्या प्रेमात बुडालेली नर्गिस. केमिस्ट्री की काय म्हणतात ना ती या गाण्यात दिसते बघ. काय प्रेमानी ओथंबलेल्या चेह-यानी बघते ती संपूर्ण गाण्यात आर.के. कडे. स्त्रीची लाजरी, घाबरी मानसिकता आणि पुरुषाची बेफिकिरी शैलेंद्र काय सहज लिहून जातो.

मन्ना डे म्हणतो प्रेम झालं, होकार झाला,  मग कशाला घाबरतेस? लता लाज-या आवाजात म्हणते, खरं आहे सगळं पण मन सावध आहे, ते बजावतंय, निघालीयेस खरी पण रस्ता अवघड आहे, जे स्वप्नं पहातीयेस ते अजून किती लांब आहे काय माहित. तो म्हणतो, आपलं प्रेमाचं  गाणं कधी  बदलणार नाही, म्हण असं तू. (किती लबाड जात आहे बघ, तिच्याकडून वचन हवं). मग ती ही म्हणते, तू पण म्हण, की शेवटपर्यंत सोबत हीच राहील. ती पण किती भाबडी आहे बघ , साथ सुटली, प्रेम संपलं तर चंद्र निस्तेज होईल म्हणते. दोघांच्या भावना एकच माणूस लिहितोय बघ. तुला गंमत सांगतो, जगात सोप्पं लिहिणं सगळ्यात अवघड आहे. शैलेंद्र ते सतत करायचा.   

प्रत्येक आईला आपलं मूल, डायरेक्टरला आपला चित्रपट आणि युगुलाला आपलं प्रेम हे नेहमीच सुंदर, जगावेगळं, हटके वाटतं. ती म्हणते, दाही दिशांना आपलीच कहाणी असेल. तो तिच्या एक पाऊल पुढे,  दिशा काय,  वेडे, पुढच्या तरुण पिढ्या आपलं गुणगान गातील म्हणतो.
लहान भावंडाचा हात धरून जाणारा शशी कपूर आणि त्या वेळच्या चपखल ओळी - मै ना रहूंगी, तुम ना रहोगे, फिर भी रहेगी निशानियॉं.
हया गाण्यातला पाउस टिपलाय राघू कर्मकारनी, ब्लॅक/व्हाईट मधला सगळ्यात सुंदर पाउस (मोहे अंग लग जा बालमा चा मादक रंगीत पाऊस पण त्यांनीच टिपलाय), तो स्टुडिओ मधे टिपलाय हे सांगूनही खरं वाटत नाही इतका सुंदर. भाबडा राजकपूर (बनेल असून पण भाबडा वाटणारा) आणि चारचौघींसारखी आणि म्हणूनच आपली वाटणारी नर्गिस. त्यांच्याकडे निर्व्याज प्रेमानी, कौतुकानी बघणारा तो मिशाळ चहावाला, सगळच् कसं न विसरण्यासारखं. शैलेंद्र नेहमीच साधं आणि म्हणूनच अतिशय गोड, आपल्या मनातलं लिहायचा. सोबतीला शंकर जयकिशन आणि गायला लता आणि मन्ना डे - दैवी कॉम्बिनेशन सगळं.

पावसात भिजवून नटीचं अंग दाखवणं गरजेचं आहे हे जेंव्हा राज कपूरला जरूरी वाटत नव्हतं तेंव्हाचं हे गाणं आणि कदाचित त्या मुळेच् अजरामर. भावी आयुष्याची स्वप्नं, तो आनंद, ती हूरहूर, साशंक मन या गाण्यात नर्गिसच्या चेह-यावर स्पष्टं दिसतं आणि सोबत अर्थवाही शब्दं. याला अभिनय म्हणतात, तो करावा लागत नाही. तो आनंदासारखा आतून चेह-यावर उमटतो. कितीही बोललो तरी उणंच रहाणार अशी ही गाणी.

आपली लिस्ट मोठ्ठी आहे, चल, पुढच्या गाण्यापर्यंत हेच गाणं म्हणायचं आता. तोपर्यंत बाय.

….....

जयंत विद्वांस 

Trusted Like The Fox - James Hadley Chase

Trusted Like The Fox - James Hadley Chase

परवा आपण But A Short Time To Live वर वाचलं. आज अजून एका थ्रिलरची ओळख Trusted Like The Fox. चार पाच दिवसाच्या कालावधीत घडणा-या घटना इतका छोटा जीव आहे खरं तर या पुस्तकाचा. नेहमीप्रमाणे मनुष्यं स्वभावाचे विविध कंगोरे, बदलत जाणा-या भावना, परिस्थिती बदलल्यामुळे त्यात होणारे बदल आणि निर्माण होणारा हताशपणा. सगळं कसं नेहमीचं पण बांधून ठेवणारं. खूप धक्के बसले तर मग थ्रिलची मजा जाते. 'चेस'राव असलं काही करत नाही. तो हळू हळू, समजावत, पटवून देत आपल्याला कड्यावर नेतो. आपली संमती घेतो आणि मग ढकलतो.

ग्रेस क्लार्क : एक साधारण, फारसं रूप नसलेली मुलगी. पहिल्या महायुद्धात नर्सचं तिनी काम केलंय. एकटी आहे ती. पोटासाठी केलेल्या भुरट्या चोरीसाठी तिनी तुरुंगवारी ही केली आहे. आयुष्यात फक्तं हाल, तिरस्कार, भूक तिच्या वाट्याला आली आहे. त्यामुळे कुणी तिरस्कार करत दोन घास दिले तरी ते तिला प्रिय आहेत. अचानक घडणा-या घटनांमुळे ती त्याबरोबर वहात जाते. तसंही थांबणं तिला शक्यंच नाहीये. तिची सद्सद्विवेकबुद्धी मात्रं जागृत आहे. आयुष्यातल्या एका शापित क्षणी तिची डेव्हिड एलिसशी गाठ पडते आणि मग सुरु होतो हातात स्टेअरिंग नसलेल्या, ब्रेक नसलेल्या आयुष्यंगाडीचा प्रवास. गाडी कसली, रोलरकोस्टर.

डेव्हिड एलिस : उर्फ एडविन कशमन, एक विकृत, खुनशी, चुक्कून सुद्धा चांगला विचार न करणारा, पहिल्या महायुद्धात देशद्रोह केलेला आणि त्यासाठी हवा असलेला गुन्हेगार. ज्याचा आवाज  रेडीओवर लोकांनी महायुद्धात सतत ऐकलाय आणि तो कुणीही ओळखू शकतो (मला अमिताभचा 'बेनाम' आठवला). छोट्या चणीच्या अशक्तं देहात क्रूरता आणि त्यासाठी लागणारी बुद्धी मात्रं मुबलक आहे. तो बाहेर एकटा जाऊ शकत नाही. बोलू शकत नाही. त्यामुळे आयती हातात आलेली ग्रेस क्लार्क त्याला येनकेन प्रकाराने ताब्यात ठेवणं गरजेचं आहे. पण त्याच्या दुर्दैवाने त्याचा पाय मोडतो आणि त्याला तिच्यावर अवलंबून राहणं भाग पडतं. त्या दोघांना आश्रय देतो रिचर्ड क्रेन. त्याच्या घरात पुस्तक संपेपर्यंत तो उरलेला संपूर्ण काळ अंथरुणावर आहे. ('धुंद' मधला खुर्चीतला अपंग डयानी डेंगझोंपा आणि 'मजबूर' मधला जखमी प्राण असाच लक्षात आहे). प्रत्येक माणसात कुठेतरी चांगुलपणाचा अंश असतो. त्यामुळे त्याला ग्रेसबद्दल प्रेम वाटू लागतं आणि क्रेनपासून तिचा बचाव करायला हवा यासाठी तो शक्यं  ते सारे प्रयत्न करतो.

रिचर्ड क्रेन : एक सुखवस्तू, देखणा पण थंड डोक्यानी खून करणारा विकृत माणूस. एलिसचं गुपित त्याला ठाऊक आहे आणि आयुष्यात पहिल्यांदाच उपभोगायला मिळालेली श्रीमंती ग्रेसला उपभोगायला देताना त्यानी तिला कधीच खिशात टाकलंय.  एलीसला तो सतत त्याची पुढची स्टेप सांगतो आणि त्याचं जगणं काळजीयुक्तं करतो. तो त्याचा आनंद मिळवण्याचा एक भाग आहे. 

ग्रेसला वाचवण्यासाठी सगळे प्रयत्नं करणारा, बदलत जाणारा, तिच्या बद्दल प्रेम उत्पन्न झालेला एलिस सुरेख उतरलाय पुस्तकात. हाच का तो माणूस, जो पहिल्या २/३ भागात होता असं वाटायला लागण्याइतपत. नेमकं काय होणार शेवटी याची ओढ मात्रं हे सगळं वाचताना लागतेच पण चेस त्या शेवटाकडे उगाच घाईगडबडीत जात नाही, आपल्याला नेत नाही. पटतील अशी कारणं देत तो सगळा ताण संपवतो. सगळ्यात भन्नाट काय तर क्रेन ग्रेसला मारणार आहे हे चेस आधीच सांगतो, मग सस्पेन्स काय त्यात? वाचलं की कळेल, तो प्रवास कसा दोरीवरून चालण्यासारखा आहे ते. ('बाजीगर'मधे काजोलचा रहस्याचा पाठलाग त्याच पद्धतीचा आहे, आपल्याला सगळं माहित असतं तरी खुर्चीत ताठ बसतोच आपण).

'Mission to Venice' वाचून झालं पण त्यावर लिहावं एवढी भन्नाट नाही. 'चेस'चे सगळे गुण आहेतच त्यात अर्थात. The Dead Stay  Dumb वाचतोय, त्यावर पुढच्या वेळेस. तो पर्यंत सायोनारा. 

जयंत विद्वांस

ऋणानुबंध ....

(Click the image)

But A Short Time to Live - James Hadley Chase

अप्रतिम पुस्तक आहे. 'ओळखा पाहू खुनी कोण ते' अशा धर्तीवर या माणसाचं पुस्तक नसतं. त्या उलट काय घडलंय ते तो आधीच सांगतो. मग सुरु होतो तो उंदीर मांजराचा, वेगवेगळ्या मनुष्यं स्वभावाच्या छटांचा पकडून ठेवणारा खेळ. सिडने शेल्डन, हेराल्ड रौबिन्ससारखी गरमागरम वर्णनं नसतात पण हा माणूस मला जामच आवडतो. एकूण ९० पुस्तकं त्यांनी लिहिली आहेत म्हणे, मी साधारण ४०-४५  वाचली आहेत. तो आधीच निर्वतला असल्यामुळे त्याला पत्रं किंवा इतर मार्गांनी लिहिता येत नाही, पोच देता येत नाही हे दुर्दैवं. हे त्याचं टोपण नाव आहे. रेमंड मार्शल खरं नाव. असो, हा माणूस मला  जाम  आवडतो. पुढे काय हे  माहित असून सुद्धा मी त्याची पुस्तकं परत वाचतो. भाषेचा साधेपणा हे मुख्य कारण. इतका सोप्पं इंग्लिश की इंग्रजीची साधारण माहिती असलेला माणूसही वाचू शकतो (म्हणजे माझ्यासारखा).  'पेज थ्री मर्डर' असं एका भारतीय लेखिकेचं पुस्तक मी वाचत होतो, चार पानात पन्नास वेळा डिक्शनरी लागली. ठेवून दिलं (कदाचित माझं अज्ञान हे ही कारण असू शकेल). 

 

चेसच्या 'सकर पंच' ची सहीसही नक्कल केलेला 'आर या पार' बघण्यापेक्षा 'सकर पंच' वाचणं जास्ती थ्रिलिंग आहे. चेसची पात्रं आपल्यातली वाटतात. त्याचा कुठलाही एक हिरो नाही पेरी मेसन सारखा, अपवाद मार्क गरलंडच्या नावावर आहेत ३-४. त्यामुळे नवीन हिरो किंवा मुख्यं पात्रं कसं वागेल, त्याचे स्वभावविशेष काय आपल्याला  काही माहित नसतं. त्याचा मला सगळ्यात काय आवडत असेल तर मनुष्यस्वभावाचं सखोल अभ्यास केलेलं लिखाण. त्याचं कुठलंही पात्रं उपरं, असंबंद्ध, बुद्धीला न पटणारं वाटत नाही. ८४-८५ ला त्याच्या 'Vulture Is A Patient Bird' चं भानू शिरधनकरांनी अनुवादित केलेलं 'गिधाडांची जातच  चिवट' मी वाचलं होतं तेंव्हापासून मी या माणसाच्या पाठलागावर आहे. पुढे मागे जमलं तर समस्तं चेस मराठीत आणावा असाही माझा आरंभशूर विचार आहे. (वाट लागली तर त्याला दु:खं होणार नाही हेच मोठं). असो.

 

एका कफल्लक पण स्वप्नाळू तरुण माणसाची 'रिक्स'ची ही करुण  कहाणी आहे. तो एकटाच आहे. वडिलांनी मरताना पोस्टात ठेवलेले ३०० पौंडस एवढीच त्याची पुंजी आहे, रस्त्यावर पर्यटकांचे फोटो काढून तो जगतोय. आल्फ मुनीच्या स्टुडीओमधे तो काम करतो. (यावर पिक्चर काढला तर आल्फ मुनीचं पात्रं फक्तं ओमप्रकाश करु शकेल. अप्रतिम लिहिलाय हा माणूस त्यानी. तो आधी मालक  असतो, तो  त्याच्यावर  मुलासारखं प्रेम करतो, त्याची काळजी करतो, मग त्याच्याकडे नोकरी करतो आणि तो परागंदा होतो तेंव्हा त्यानी दिलेले २५ पौंड बंद पाकिटातून स्वत:ला गरज असतानाही 'त्या'ला लागतील म्हणून परतही करतो. आल्फ मुनी डोळे पाणावून जातो, चुटपूट लावतो हे मात्रं खरं).   

 

त्याच्या जीवनात आनंद घेऊन आलेली खिसेकापू, वाया गेलेली, कुठलीही नीतिमत्ता नसलेली क्लेअर त्याच्या -हासाला, दु:खाला आणि शेवटालाही कारणीभूत ठरते. तिचं पात्रं इतकं सुंदर रंगवलंय की आपल्याला  क्लेअरचा राग येत नाही. तिची दया येते. भूतकाळातल्या चुका तिला मान्यं आहेत, तिला बदलायचंही आहे पण स्वैर जीवन जगायची लागलेली सवय, पैशाची, मौजमजेची लागलेली चटक आणि मग त्यासाठी  कुठल्याही थराला जाण्याची तयारी त्या दोघांना रसातळाला नेते. फुटपट्टीनी मारलेल्या सरळ रेषेसारखं आयुष्यं चाललेलं असताना तिची पहिली भेट त्याला आयुष्यातून उठवायला कारणीभूत ठरते.  दोघांचं  एकमेकांवर प्रेम आहे पण फरक आहे तो स्वभावात. तिनी तिला हवं तेच करायचं आणि ह्यानी कायम समजून घ्यायचं. तो भिडस्तही आहे म्हणून दुर्दैवीही. वाईट संगत नको हे पटत नसेल तर चेसचं पुस्तक वाचावं. कुसंगतीनी होणारा अटळ शेवट त्याचा जवळपास सर्वच पुस्तकातून येतो.  

 

रिक्स एवढेच आपणही हताश होतो. तिच्यामागे धावताना त्याच्या आयुष्याची होणारी फरफट त्याच्याएवढ्याच हताशपणे आपण वाचतो. चेसचं कुठलंही पुस्तक वाचताना  मला चित्रपट बघितल्याच्या फील  येतो. रुढार्थानी हे पुस्तक थ्रिलर नाही. पण पुढे काय हे मात्रं सतत वाटत राहतं. काल्पनिक माणसाबद्दलसुद्धा आपल्याला चुटपूट लागते, अनेक प्रश्नं पडतात. वाईट माणसाला वाईट भोग आले तर निदान मनाचं समाधान तरी होतं पण चांगल्यालाही ते भोग आले तर मात्रं हताश होण्यापलीकडे आपण काही करू शकत नाही. १९०६ ते १९८५ म्हणजे चेस तसा जुनाच पण त्याची पात्रं मात्रं आजही आजूबाजूला दिसू शकतात हेच तर त्याचं वैशिष्ठ्यं.

शाप...

(Click the icon)

अंगावर येतं....

(Click the image)

बाकी

(Click the image)

बुगीची पत्रं (९) : टापटीपपणा

(Click the image)

इतकाच काय तो फरक....

चि. ……

स  अ.आ.

बऱ्याच दिवसात तुझं काही पत्रं  नाही, फोन नाही. 'बऱ्याच दिवसात' असं आपलं एक म्हणण्याची पद्धत. असो, फार नाही लांबण लावणार,  तुला वेळ तर हवा ना. परवा सहज वाचत बसलो होतो पेपर मध्ये ते दहावीच्या पोरांसाठी लेख येतात ना ते - प्र.४) फरक ओळखा (मार्क दहा). मला वीज चमकावी तशी एक गंमत नजरेसमोर उभी राहिली. आपल्या दोघातली. 

बघ वाचून. आहे की नाही साम्य ते सांग.

अरे, तुझ्या लक्षात येतंय का? (विसरला असशील याची खात्री आहे) सगळं कसं सेम टू सेम आहे. नाही? थांब जरा मीच सांगतो. तुला कसं आठवेल तेंव्हाचं. पस्तिसेक वर्ष झाली त्याला . केवढा निरागस होतास तू,

आठवतं? तुझाही तो पहिलाच दिवस. माझाही तो पहिलाच. तुला उत्सुकता, भीती दोन्ही होतं. काहीच फरक नाही रे, मलाही तसंच वाटत होतं. साम्य क्रमांक एक, नंतर म्हणशील बाबा तुम्ही फसवता मला
 

तुला सगळं  सगळं नवीन होतं. टाय, ड्रेस, बूट, दप्तर, कम्पास, रुमाल आणि पाण्याची बाटली. (तो फोटो सापडेल बघ जुन्या अल्बम मध्ये - अर्थात ठेवला असशील तर) माझं पण सगळं नवीन होतं.  इथेही सेमच बघ सगळं . साम्य क्रमांक दोन. 

तेव्हा तु आत जाताना मागे पाहिलंस. मी मागे न बघता निघालो तुझा धीर सुटू नये म्हणून. आणि त्या दिवशी मी पण वळून पाहिलं आणि तूही मागे नाही बघितलंस. हं, इथपर्यंत सगळं सारखं आहे. साम्य क्रमांक तीन.

खरंच इथपर्यंत सगळं सारखं आहे. पुढचा प्रश्नं,  प्र.४) फरक ओळखा (मार्क मोठ्ठ शून्यं). मी शाळा सुटल्यावर न्यायला आलो, तू मात्रं आला नाहीस, येणार नाहीस एवढाच काय तो फरक…… 

असो, सुखात रहा. आशीर्वाद आहेतच. 

तुझा बाबा  

..............

--जयंत  विद्वांस