लल्याची पत्रं (१३) …'लागा चुनरीमें दाग…'

काही काही गाणी अजरामर आहेत बघ. १९६३ चा 'दिल ही तो है', जन्मं पण नव्हता झाला तेंव्हा आपला. ५१ वर्षं झाली. लिहिणारा साहिर, संगीतकार रोशन, गायक मन्ना डे आणि राज कपूर, नूतन  आज  कुणीही हयात नाही. गाणं मात्रं टिकून आहे. स्पर्धांमधून हुकमी मार्क मिळण्यासाठी का होईना लोक  म्हणतात  अजून.  पण  प्रत्येकालाच  झेपतं  असं  नाही.  मुळात  मन्नादांची अमिट छाप त्या गाण्यावर आहे. ऐकताना  आपण त्यांच्याप्रमाणे कितपत म्हटलंय हे लक्षात ठेवूनच ऐकतो त्यामुळेही असेल पण ते दुस-याच्या आवाजात आवडत नाही मग. 

 

 

 

रोशन बद्दल काय बोलावं (त्याचं आणि साहीरचं 'बरसात की रात' मधलं 'ना तो कारवांकी तलाश है…' असंच एका अजरामर गाणं आहे). मागे मी या मोठया लोकांची एक गंमत वाचली होती. मदन मोहननी ६४ साली 'आपकी परछाइया' मधे एक गाणं दिलं होतं 'यही हैं तमन्ना…'. रोशन त्या चालीच्या प्रेमात पडला. त्यानी रीतसर परवानगी घेतली आणि ६६ च्या 'ममता' मधे हिट गाणं दिलं 'रहे न रहे हम…'.  आर.डी.नी त्यावरून ८५ ला 'सागर' मधे 'सागर किनारे….' आणि राजेश रोशननी ९६ ला 'पापा कहते है' मधे 'घरसे निकलते ही…'. सांगायचा मुद्दा हा की १९६४ ते २०१४ शब्दं, गायक, गीतकार, संगीतकार, अभिनेते बदलले पण सुरावट अजरामर आहे. जुनं नव्या रुपात आलं की ते जास्तं आकर्षक होतं (म्हणजे रिमिक्स नव्हे). 

 

सुफी गाण्यांमधे किंवा काही उर्दू गझलांमधे ती वरकरणी प्रेयसीला किंवा अन्यं कुणाला उद्देशून असली तरी ती ईश्वराला उद्देशून पण असते असं मी वाचलंय. बुलेशाहनी लिहिलेलं नुसरत फतेह अलीचं 'मेरा पिया घर आया…' त्याच धर्तीवर होतं (अन्नू मलिकने त्याला चहाटळ केलं). तसंच हे गाणं आहे. गाण्यात वरकरणी वडिलांना घाबरणारी तरुणी असली तरी शेवटच्या कडव्यात ईश्वराचं आणि आपलं नातं साहीर सांगतो. सर्वसामान्यं लोकांना मरणाची भीती वाटते ती आपण या जगात आता असणार नाही म्हणून, विचार करणा-या लोकांची भीती वेगळीच. 'त्या'ला उत्तरं काय द्यायची असा मोठ्ठा प्रश्नं त्यांना  पडतो. खोटं बोलता येणार नाही कारण 'त्या'ला सगळंच कळतं, माहिती पण आहे, काय गंडवणार.          

 

येताना कसा हा आत्मा कुठलाही रंग, अभिनिवेष न घेता, कोरा करकरीत, मातीच्या गोळ्यासारखा आणला होता. त्याला कुठलाच आकार नव्हता, अमुक एक आकार, रंग हवाच असा आग्रहही नव्हता. जगण्याच्या धडपडीत, षडरिपुंच्या सहवासात त्याला हवा तसा आकार येत गेला, 'त्या'ला हवा तसा मात्रं नाही. या जगातून 'त्या'नी बोलावलं की परत यायच्या बोलीवर सगळ्याला हो म्हणालो. 'त्या'नी फक्तं एवढंच सांगितलं होतं की तुला हवं   ते कर, फक्तं मला जाब देताना डोळ्यात डोळे घालून देता आला म्हणजे झालं. उत्सुकता होती, नवीन  दुनिया बघायची, अनुभवायची, भोगायची. वाईट गोष्टींची, आरामाची, सुखाची चटक लवकर लागते. मन भरत नाही, वासना तृप्तं होत नाहीत, अतिभोगानी शमवू म्हटलं तर उलटंच होतं, ठिणगीला वारा लागावा अन क्षणात वणवा पेटावा असं होतं. कधी मायेपोटी, कधी असूयेपोटी, कधी सत्तेसाठी, कधी संपत्तीसाठी मूळ सचोटीचा मार्ग पायाखालून निसटून अध:पतनाचा मार्ग कधी सुरु होतो कळतच नाही. तकलादू ध्येयं गाठण्यासाठी जगणं राहूनच जातं. ज्यासाठी जीव टाकला, अनंत लटपटी केल्या ते यश नव्हतंच हे समजल्यावर फुटलेला भ्रमाचा भोपळा. अशावेळी सगळं सगळं आठवतं, मनाला कसं फसवणार, ते ही जमत नाही, 'त्या'ला काय उत्तर देणार हा तर चिंतेचाच भाग मग. 

 

आपण तर सर्वसामान्यं. इतके डाग पडतात की मुळ वस्त्रं स्वच्छ करण्यासाठी आपल्याला परत नेणं 'त्या'ला गरजेचंच होत असणार. आपली भीती वेगळी, 'त्या'ची काळजी वेगळीच. 'त्या'चा हा खेळ  शतकानुशतके चालू आहे. 'तो' दमत नाही आणि आपणही नाही, रिमोट 'त्या'च्याकडे आहे एवढाच काय तो फरक. असो.     

 

साहीरनी अर्क दिलाय. फाफटपसारा नसलेला, गागर में सागर म्हणतात  तसा.  राजकपूरला  संगीताची  नुसतीच  जाण  नव्हती  तर  तो वाद्यंही वाजवू शकायचा (जाने कहा गये वो दिन… ची मुखड्याची चाल त्याची  होती). मन्नादा म्हणतात त्याप्रमाणेच त्याचं तोंड हलतं, अगदी तराण्यात सुद्धा, समेवर मान हलते, एक प्रेक्षणीयं आणि श्रवणीयं आनंद आर.के.नी दिलाय हे मात्रं  खरं. अगदी असंच नाही पण साधारण याच प्रकारातलं (लिखा कुछ है, कहता कुछ है) भैरवीतलं 'बाबुल मोरा….' पण मला आवडतं. मी सैगल, भीमसेन जोशी आणि हृदयनाथ मंगेशकरांचं ऐकलंय. त्याबद्दल परत कधीतरी. 

 

लागा चुनरी में दाग, छुपाऊँ कैसे
चुनरी में दाग, छुपाऊँ कैसे, घर जाऊँ कैसे
लागा चुनरी में दाग...

हो गई मैली मोरी चुनरिया
कोरे बदन सी कोरी चुनरिया
जाके बाबुल से नज़रें मिलाऊँ कैसे, घर जाऊँ कैसे
लागा चुनरी में दाग...

भूल गई सब बचन बिदा के
खो गई मैं ससुराल में आके
जाके बाबुल से नज़रे मिलाऊँ कैसे, घर जाऊँ कैसे
लागा चुनरी में दाग...

कोरी चुनरिया आत्मा मोरी
मैल है माया जाल
वो दुनिया मोरे बाबुल का घर
ये दुनिया ससुराल
जाके बाबुल से नज़रे मिलाऊँ कैसे, घर जाऊँ कैसे
लागा चुनरी में दाग...

--जयंत विद्वांस 

लल्याची पत्रं (१२) …'जीवनसे भरी तेरी आंखे …'

मागच्या पत्रात तुला  म्हटलं ना की किशोरकुमार गांगुली काही गाण्यांना जरा आतलाच सूर लावतात. 'गीत गाता हुं मैं…' तसंच हे ही गाणं, 'जीवनसे भरी तेरी आंखे…'. काही नटांच्या नशिबात शब्दंसुरांचे अप्रतिम योग होते. राजेश खन्ना, देव आनंद त्यात अग्रणी. यांच्या एकाच चित्रपटातली सगळी गाणी हिट, सुंदर, अर्थपूर्ण असायची. गाणी हा हिंदी सिनेमांचा अविभाज्यं भाग आहे. पहिल्यांदा तो श्रवणीयं असायचा हल्ली  प्रेक्षणीयं असतो एवढाच काय तो फरक.

'सफर'ची इंदीवर आणि कल्याणजी-आनंदजी जोडीची सगळी गाणी हिट होती. 'हम थे जिनके सहारे…', 'नदिया चले चले  रे धारा…', 'जो तुमको हो पसंद….' आणि किशोरचं अजरामर 'जिंदगी का सफर…' ही  बाकीची. शर्मिला टागोरचा अतिलाडिक अभिनय गाण्यांमुळे सुसह्य होतो. 'आनंद' आणि 'सफर' दोन्हीत कर्करोगी पण गाल  चांगले वर असलेला राजेश खन्ना. मुळात त्या आजारामुळे मिळणारी सहानुभूती, जोडीला अशी गाणी मग  काय लोक गर्दी करणारच की बघायला.

काही शब्दांचे अर्थ माहित नसले की अर्थ लागत नाही ओळीचा किंवा विचित्रं लागतो. या गाण्यातल्या 'सागर भी तरसते…' यात 'सागर' म्हणजे मद्द्याचा चषक हे फार नंतर समजलं  तो पर्यंत समुद्रं  तुझ्या रूपाचा रस पिण्यासाठी आतुर आहे हे काही पटायचं नाही. मरण समोरच्या वळणावर दबा धरून बसलेलं आहे हे माहित असताना जगण्याची निर्माण होणारी अनावर इच्छा आणि ते शक्यं नसल्यामुळे येणारी हताशता मोठी जीवघेणी आहे. (जॅकी, डिंपलचा 'काश' पण असाच सुरेख होता, हताशपणा म्हणजे काय ते सांगणारा). माणसाला मरण समजलं की तो भरभरून जगण्याचा प्रयत्नं करतो. डोळ्यात प्राण आणून वाट  बघणं आणि डोळ्यात प्राण, जिवंतपणा असणं किती फरक आहे ना. जगण्याशी संपलेली आशा, निरुत्साह, कशातच रस न  वाटणे अशा स्टेजला एखादं आनंदाने भारलेलं, भारावून टाकणारं, क्षण न क्षण उत्साहात जगणारी  व्यक्ति सामोरी आली तर ती हताशता अजूनच वाढत असावी.         

स्त्रीच्या सौंदर्याचं वर्णन जो तो आपापल्या परीनी शब्दाभांडाराच्या, अनुभवाच्या जोरावर करत असतो. अतिशयोक्ती हा अलंकार वापरणं जास्तं सोयीस्कर असतं बघ त्यासाठी. एखाद्या गोष्टीची परमोच्चता कशी  दाखवणार नाही तर. लैला मजनू मधली लैला काळी, कुरूप होती असं म्हणतात पण कवी लोकांनी, गीतकारांनी तिला सुंदर केलंच. व्यक्ती सुंदर असणं आणि समोरच्याला ती वाटणं यात फार फरक आहे. इंदीवर  म्हणतो, सौंदर्य एवढं अफाट आहे की चित्रात, कवितेत कशातूनही व्यक्तं होऊ शकत नाही. फार तर फार जवळपास जाऊ शकतो आपण. त्याच्या हृदयाचं स्पंदन ती, शरीराचा प्राण ती. वा-याची झुळूक, चाफ्याचा गंध, हरणाच्या पोटाचा मलमल स्पर्श, लहान बाळानी मुठीत बोट घट्ट पकडल्यावर झालेला आनंद, तिनी चोरून बघताना नेमकं आपण बघणं, शब्दात कसा सांगता येणार.
 

माणूस एकदा प्रेमात पडला ना की त्याला सगळं सुचतं बघ आणि आपटला की काहीच सुचत नाही. इंदीवरनी तिला अगदी अप्सराच करून टाकलंय. श्वासात फुलबाग, कमळाचा कोमल देह, सोनेरी चेहरा, हरणाची चपळता, काय नी काय एकेक. प्रत्येकालाच असं सगळं कसं मिळणार? म्हणून तर चित्रपट चालतात. सत्यं विसरून स्वप्नं बघायला, स्वप्नातलं बघायला, त्यात काही काळ रमायला तर आपण त्या अंधारात जातो. चित्रपट, त्यातले संवाद, गाणी ह्या सगळ्या गोष्टी म्हणजे मानसोपचारच आहे. कुणी पहात नाही गं अंधारात. आपण लहान मुलासारखे खदखदून हसतो, कधी दबलेल्या हुंदक्याला अजिबात थांबवत नाही, कधी घाबरून घट्ट खुर्ची पकडतो, कधी लवकर संपलं स्वप्नं म्हणून चुटपुटतो तर कधी नवं काही गवसल्याच्या आनंदात बाहेर पडतो.

बरं, चल पुढच्या गाण्यापर्यंत बाय. तुला पत्रं लिहिणं हा ही मानसोपचारातलाच एक भाग आहे. :)

"जीवन से भरी तेरी आँखें
मजबूर करे जीने के लिए
सागर भी तरसते रहते हैं
तेरे रूप का रस पीने के लिए

तसवीर बनाए क्या कोई
क्या कोई लिखे तुझ पे कविता
रंगों छंदों में समायेगी
किस तरह से इतनी सुन्दरता
एक धड़कन हैं तू दिल के लिए
एक जान हैं तू जीने के लिए

मधुबन की सुगंध हैं साँसों में
बाहों में कमल की कोमलता
किरनों का तेज हैं, चहरे पे
हिरनों की हैं, तुझ में चंचलता
आँचल का तेरे हैं तार बहुत
कोई शाख जिगर सीने के लिए"

--जयंत विद्वांस   

पाऊस.....

पाऊस कधीचा पडतो
पानांना मोती लगडतो
द-या डोंगरी बागडतो
पाऊस.....

पाऊस सुगीचा पडतो
एकाचे हजार करतो
सुखाचे गाणे म्हणतो
पाऊस.....

पाऊस असा का पडतो
फासाचे दोर विणतो
जगणे वाहून नेतो
पाऊस.....

पाऊस कधी का हरतो
होत्याचे नव्हते करतो
अस्तित्वं मिटवूनी जातो
पाऊस.....

--जयंत विद्वांस

लल्याची पत्रं (११) …'गीत गाता हु मैं…'

काय गम्मत असते बघ, मागे तुला म्हटलं तसं, गाणं लक्षात राहतं चित्रपट मात्रं अज्जिबात नाही. 'लाल पत्थर' मी बालपणी दूरदर्शनला बघितला होता. काहीही आठवत नाही. त्यातलं 'गीत गाता हु मैं…' मात्रं आठवतं, अर्थात नंतर ही ते खूपवेळा बघितलंय त्यामुळेही असेल. देव कोहलीचं पहिलं हिट गाणं हे आणि शंकर जयकिशनचं कितवंतरी. आरामखुर्चीत बसलेला पाईप ओढणारा विक्षिप्तं राजकुमार, मागे डोक्यावर पदर घेऊन उभी राहिलेली डोळ्यात राग असलेली हेमा मालिनी, गोल गोबरी पण अभागी राखी आणि पियानोवर बसलेला तरणा विनोद मेहरा (याची आणि फारुख शेखची हेअर स्टाईल मात्रं मस्तंच होती).

राखीवर त्याचं प्रेम आहे पण आता ती राजकुमारची बायको आहे, हेमा मालिनीला मान आहे पण पत्नीपद नाही या सगळ्या अडलेल्या, अडकलेल्या, अडकवलेल्या माणसांचा सूत्रधार आहे राजकुमार. संपूर्ण गाण्यात त्याच्या चेह-याची रेष हलत नाही. एवढ सुंदर गाणं तो निर्विकारपणे ऐकतो. मला तरी ती अभिनयशून्यता न वाटता तो अभिनय आहे असं वाटतं. माणसाकडे सत्ता, संपत्ती आली की त्याला उद्दामपणा आपोआप येतो. साहित्यिक भाषा, काव्यं, नाजूक भावना या गोष्टी चेष्टेचा विषय होतात मग त्यांच्यासाठी. जो काय तुमचं कलाविष्कार चाललाय तो मी विकत घेऊ शकतो, पैशांनी काय विकत घेता येत नाही? सौंदर्य, स्तुतिपाठक, सर्व इंद्रियांच्या वासना क्षमाविण्यासाठी लागणा-या गोष्टी मग त्यात स्त्री अथवा पुरुष ह्या ही त्याच पठडीत बसतात.

एका बाजूला हा सत्तेचा, पैशाचा माज एका बाजूला हळवा प्रेमवीर. मला काही संगीतातलं एवढं कळत नाही पण किशोर काही गाण्यांना जर वेगळाच आवाज लावतो असं माझं मत आहे. हे त्यातलंच एक. आतून खूप काहीतरी तुटत असल्यासारखं वाटतं हे गाणं ऐकताना. कधीतरी कुणालातरी हसतमुख राहण्याची दिलेली शपथ तो अजून सांभाळून आहे. दु:ख लपविण्याचा ज्याचा त्याचा मार्ग निराळा, कुणी रडतं, कुणी  घुसमटतं, कुणी कुढून उर्वरित आयुष्यं काढतं, कुणी ती जखमेची जागा सतत जिवंत ठेवून हस-या चेह-यानी जगतं. हे सगळं ऐकायला, वाचायला सोप्पं आहे, ज्याच्या नशिबी येतं त्याचं त्यालाच माहिती बघ.

तो म्हणतो, प्रेमाचे हे क्षण किती अनमोल आहेत. खरंय, वस्तू हरविल्याशिवाय किंवा दुर्मिळ झाल्याशिवाय तिचं मोल कळत नाही. कसंय, हरवली तर मिळण्याच्या आशेवर तरी माणूस जगतो पण समोर आहे आणि आता ती आपली नाहीये याचं वर्णन काय करावं? त्याच्या शब्दांना पण कुसुमाची मृदुलता आहे तो कसा दुखावणार कुणाला. भेटेल त्याला हसतमुखानी शब्दाफुलांचे हार घालायचे एवढंच त्याच्या हातात आहे, अर्थात नाईलाजानी, तरणोपाय नाहीचे नाहीतरी.  

         

आपले ना प्रत्येक माणसाबाबतचे आडाखे ठरलेले असतात. कोण कुठल्या प्रसंगात काय वागणार याचा आपल्याला थोडा अंदाज असतो. नेमके तिथे अंदाज चुकले की माणूस चकीत होतो. स्तब्ध होतो, वेडा होतो. तो म्हणतो, एवढा प्रकाश? चकीत झालाय तो. मनाचा आरसा कसा लख्खं झाला, आधीचं काही त्यात शिल्लक नाही आता, कुणीही डोकावून बघा, आरशासारखं झालाय अगदी. प्रेमभंगाच्या कवितांमधून गाण्यांमधून जे सांगतात त्याच्या नेमकी उलट वस्तुस्थिती असते. असो!

तात्पर्य, हे गाणं कधीही ऐकायला मला आवडतं, ते ऐकतानाही मला डोळ्यापुढे दिसतं. चल, पुढच्या गाण्यापर्यंत, सॉरी, पत्रापर्यंत बाय.

--जयंत विद्वांस

लल्याची पत्रं (१०) … 'एक धागा सुखाचा...'

 

लल्यास,

 

सध्या नवीन काय ऐकलंस? मी काहीही नाही. जुनंच अजून इतकं राहिलंय ना आणि परत परत ऐकायचा मोह होतो तो वेगळाच. नवं वाईट आणि जुनं तेच चांगलं असं अजिबात नाही. पण जुनी गाणी तोंडपाठ का आणि नविन का नाहीत? अर्थात नव्या पिढीला आहेत ती तोंडपाठ हा भाग आहेच. काळानुसार आवड बदलते पण आता ऱ्हिदमला जुळणारे शब्दं असतात, अर्थ नसेना का काही मग त्यात. सगळीच गाणी तशी असतात असं नाही पण संख्या कमीच. असो, मागच्या पत्रात मी तुला 'छोटीसी ये दुनिया….' बद्दल लिहिलं होतं. 

 

आज मी तुला सांगणार आहे ते मराठी गाण्याबद्दल. ते गाणं ऐकलं की स्मशानवैराग्यं आल्यासारखं होतं बघ. मूड नसेल चांगला तर हे गाणं अजिबात ऐकू नये इतके प्रभावी आणि अर्थपूर्ण शब्दं लिहिलेले आहेत. ग.दि.मा. आणि बाबूजींनी दिलेल्या अनेक अजरामर गाण्यांपैकी ते एक आहे. 'एक धागा सुखाचा…'  राजा परांजपे आणि सचिनच्या 'जगाच्या पाठीवर' मधलं. तिसरी चौथीत असताना शाळेत पाहिला होता मी तो. शब्दांचे अर्थ कळण्याइतपत अक्कलही नव्हती पण जे पाहिलं ते कोरलं गेलं. हातमागावर बसलेले राजाभाऊ, बाबूजींचा हळवा आवाज आणि  ग.दि.मां. चे शब्दं वैराग्यं,  विषण्णता आणतात अगदी.  

 

थोरांची वचनं वगैरे वाचली की कसा हुरूप येतो आपल्याला, त्याच ताकदीचं गाणं आहे हे जीवनाचा अर्थ सांगणारं. माणूस सगळ्यात कशाला घाबरत असेल ना तर तो वार्धक्याला आणि नंतर सगळ्यांनाच अटळ असणा-या मरणाला घाबरतो. आपण आता नसणार, आपल्यावाचून कुणाचं अडणार नाही, ह्या रंगीबेरंगी दुनियेचं परत दर्शन नाही, कुठे जातोय माहित नाही. मग आपण इतके दिवस जगलो ते चूक की बरोबर असा प्रश्नं पडतो. खरं तर किती क्षण खरे जगलो? माया, लोभ, मी, माझं, पैसा, स्थावरजंगम काही काही उपयोगाचं नाही याची हतबलता ग.दि.मांच्या शब्दातून अंगावर कोसळते. खरंय, एक धागा सुखाचा, शंभर धागे दुःखाचे असतानाही का जगतो आपण? नाईलाज म्हणून की हतबलता म्हणून? काय गम्मत आहे बघ, सुखाचा धागा सोनेरी असल्याने ते नकोसे वस्त्रं सुद्धा जरतारी होऊन जाते.  सुख म्हणजे नेमकं काय? हे व्यक्तीसापेक्ष आहे, मानण्यावर आहे. आहे त्यात सुख मानायचं हा हतबलतेने स्वीकारलेला मार्ग सगळेच जण चालतात. आशा मोठी वाईट चीज आहे बघ.  उद्या सुखाचा दिवस येऊही शकतो, काय सांगावं? या स्वप्नातंच आपण हे वस्त्रं विणत रहातो. शंभर कापसाच्या धाग्यात एक जरीचा धागा काय रेशो आहे बघ. 

 

काय लिहिलंय गं भन्नाट. किती जपतो न आपण बाह्यरुपाला. आपण कसे दिसतो, काय वापरतोय,  त्याची किंमत किती. आतला माणूस कवडीमोल असला तरी तसा विचार येत नाही.  ग.दि.मा. नागडं सत्यं सांगतात, 'पांघरसी जरी असला कपडा, येसी उघडा, जासी, उघडा कपड्यासाठी करिसी नाटक तीन प्रवेशांचे'. देवानी हे सगळं इथेच ठेवून यायला लावलंय ते एक बरं आहे. नाहीतर तो ही वेडा झाला असता बरोबरच्या लगेजनी. मोह, माया, सोस सुटत नाही. काही जणांनी आपल्याला आवडणारी, काहींनी सूड म्हणून माणसं सुद्धा बरोबर नेली असती आणि त्याची मोठी पंचाईत केली असती. 

'मुकी अंगडी बालपणाची, रंगीत वसने तारुण्याची, जीर्ण शाल मग उरे शेवटी लेणे वार्धक्याचे'. शैलेन्द्रनी  'मेरा नाम जोकर' मधे काय वेगळं सांगितलं होतं? तो म्हणाला होता, 'हाँ बाबू, ये सर्कस है, शो तीन घंटे का, पहला घंटा बचपन है, दूसरा जवानी है, तीसरा बुढ़ापा है'. ही लोकं म्हणून मोठी असतात बघ. दोन वेगवेगळ्या व्यक्तींना एकसारखं वाटतं, सुचतं म्हणून ते मोठे असतात. ग.दि.मांबद्दल काय बोलणार? लायकी पण नाही, शब्दं कसे हात जोडून उभे, यमक जुळवण्याची खटपट नाही, पर्यायी शब्दं शोधायचा त्रास नाही, मनातून, डोक्यातून कागदावर थेट लिहायचं ते ही तालबद्ध, लयबद्ध. (मीराबाईच्या 'मैने मोल लियो घनश्याम' वरून त्यांनी 'बाई, मी विकत घेतला शाम' लिहिलं पण ते भाषांतर नव्हतं फक्तं विचार उसना होता). माणसाला धीर नसतो बघ. बालपणी वाटतं कधी एकदा मोठे  होतोय. तारुण्यात जबाबदा-या, भविष्याची चिंता यांनी तो हतबल होतो, खचतो. वाटतं, हीच कष्टाची वेळ आहे, उर्वरित आयुष्यं तरी सुखात घालवू. जेंव्हा तो काळ येतो तेंव्हा  सगळंच बदललेलं असतं. थकलेली गात्रं, क्वचित सुटलेली साथ, निर्धन अवस्था, आजारपण आणि मग उरतं ते वाट पाहणं. गतदिनांची आठवण काढणं आणि त्यातच रमणं. छे, अगदी अवघड परिस्थिती असणार.        

माणसाला सगळ्यात राग कधी येतो माहितीये? त्याला दोष ठेवायला, जाब विचारायला कुणी सापडलं नाही की. 'शोले'मधला ए.के.हंगलचा 'आज पुछुंगा उस खुदासे…' संवाद असाच आहे. हतबलता आहे ती. का? माझ्या बाबतीतच का आणि असे अनंत प्रश्नं आपल्याला विचारायचे असतात. पण कुणाला? तो माणूस(?) माहित नाही. त्याला कुणीच पाहिलेलं नाही. ग.दि.मा.म्हणतात 'या वस्‍त्राते विणतो कोण? एक सारखी नसती दोन, कुणा न दिसले त्रिखंडात त्या हात विणकर्‍याचे!'. खरंय, प्रत्येक वस्त्राचा पोत निराळा, रंग निराळा. जगरहाटी चालूच राहील. अनेक जीव जन्माला येतील, हसतील, रडतील, ओरडतील, रागावतील, भांडतील, प्रेम करतील आणि त्या विणका-याला वाटलं की जगातून नाहीसे होतील. म्हणून 'त्या'ला वाटायच्या आत जेवढं जगता येईल तेवढं जगून घ्यावं. 

 

चल, पुढच्या पत्रापर्यंत बाय.    

 

जयंत विद्वांस

लल्याची पत्रं (९) … 'छोटीसी ये दुनिया…'.

लल्यास,

परवा तुला ट्याण्डम गाण्यांबद्दल बोललो होतो ना त्यातलंच एक 'छोटीसी ये दुनिया…'. चित्रपट : किशोर, वैजयंतीमालाचा 'रंगोली',  गायक- किशोर, लता, गीत-शैलेंद्र, संगीतकार - शंकर-जयकिशन. ही नामावली झाली फक्तं. शाळेत इतिहासात असलेल्या सनावलीमधे जसे डिटेल्स असायचे फक्तं, इतिहास नसायचा तशी. (अर्थात म्हणून मला मार्क्स काही जास्ती नसते मिळाले म्हणा). :)

हा सिनेमा मी काही पाहिलेला नाहीये. गाणंही फक्तं किशोरचच बघितलंय, लताचं ऐकलंय. ह्या गाण्याचा किस्सा मी वाचला होता त्यामुळे हे गाणं जास्तं लक्षात राहिलंय. शैलेंद्र आणि शंकर जयकिशनचं भांडण झालं एकदा. सरळ साध्या शैलेंद्रला राग आला खूप. तो व्यक्तं व्हायला पाहिजे, समोरच्याला समजायला पाहिजे यासाठी त्यानी सभ्यपणे शंकर जयकिशनला चिठ्ठी ठेवली. त्यात त्यानी लिहिलं होतं-'छोटीसी ये दुनिया, पहचाने रास्ते है, कभी तो मिलोगे, कही तो मिलोगे तो पूछेंगे हाल'. आर.के.शिवाय बाहेरही ते जोडीने काम करायचे त्याचा संदर्भ त्या निरोपात होता.

शंकर जयकिशन पण वल्लीच. चिठ्ठी वाचून म्हणाले, अरे ये तो मुखडा है, अच्छी धून बन सकती है. त्यांनी मुखड्याला चाल लावून ठेवली, पुढे शैलेंद्र कडून ते गाणं पूर्ण करून घेतलं आणि 'रंगोली' मधे वापरलं. कलाकारांचे रुसवे फुगवे पण किती वेगळे असतात ना. म्हणून कदाचित भांडण केलं की आपण कचाकचा बोलतो किंवा अबोला धरतो, मनस्वी लोक असं लिहितात. अजून एक  गंमत वाच खाली दिलीये ती अशाच एका हिट संवादाची आणि नंतर गीतात रुपांतर झालेली  -
आनंद बक्षी - 'अच्छा तो हम चलते है'

लक्ष्मीकांत - 'फिर कब मिलोगे'   

आनंद बक्षी - 'जब तुम कहोगे'

शैलेंद्र नेहमीच साधं लिहायचा, मनातलं लिहायचा. लताचं गाणं स्लो आहे म्हणजे ते सिनेमात दु:खी असणार. किशोरचं दुसरं कडवं लताच्या गाण्यात पहिलं आहे आणि तिचं दुसरं वेगळं आहे. किशोरच्या गाण्यात मिश्कीलपणा आहे,  प्रेमात पडलेल्या माणसाचा  चिवटपणा आहे. एकीकडे तो तिला पाषाणहृदयी म्हणतो आणि लगेच माझ्यासारखा दुसरा कुणी मिळणार नाही हे ही सांगतो. पुरुषाला जरा कमीपणा घ्यायला त्रासाचं होतं पण. एकीकडे म्हणतो माझ्या मनाला प्रेमात  धीर धरायची सवय आहे (आधी एकदा कुणीतरी हाकललेलं दिसतंय) आणि उपमा काय तर तावून सुलाखून निघालेलं शंभर नंबरी सोनं म्हणजे मी. येडे, ही संधी हातची दवडू नकोस, अशी मनाची श्रीमंती लाथाडू नकोस. आणि दुर्दम्यं आशावाद आहे तो वेगळाच, ज्या तो-यात आज जातीयेस तशीच एक दिवस परत येशील.
 

लताच्या आवाजात जरा दु:खी स्वर आहे. स्त्रीचं पहिलं प्रेम तेच शेवटचं असायचं तेंव्हा लिहिलंय शैलेन्द्रनी हे. त्यामुळे कदाचित ते कालबाह्य वाटू शकेल अशी परिस्थिती आहे आता.  लता म्हणते माझं हे आयुष्यातलं पहिलंच आणि शेवटचं प्रेम आहे. मनाचं नातं एकदाच जोडलं जातं. खरं आहे.

चल, शैलेन्द्रचे शब्द  म्हणतो 'छोटीसी ये दुनिया, पहचाने रास्ते है, कभी मिलोगे तो ऐसेही गानोंकी बाते करेंगे' तबतक दसविदानिया.

जयंत विद्वांस

ती (१९).....

 

Have A Nice Night - James Hadley Chase

चेस हा मोठा विचित्रं माणूस आहे. काहीवेळेस नाईलाजानी वाईट काम करणा-या माणसाबद्दल पण तो तुमचं चांगलं मत तयार करतो. दुस-या बाजूला परिस्थितीच्या रेट्याने, चुकीच्या माणसावर  आंधळं प्रेम केल्यामुळे वाईट काम करणा-या माणसाबद्दल तो राग आणि कणव युक्तं भावना निर्माण करतो. नेहमीप्रमाणे Have A Nice Night चा जीव लहानच आहे पण घडणा-या घटनांचा वेग अफाट  आहे. कुणीही चांगली स्टारकास्ट घ्यावी आणि सरळ शुटिंगला सुरवात करावी अशी पटकथाच त्यानी लिहिली आहे. प्रत्येक पात्रं त्यानी इतकं सुरेख रेखाटलंय की फक्तं योग्यं कलाकार निवडायचाय. 

फक्तं लक्षाधीश, अब्जाधिश लोक ज्या 'स्प्यानीश बे हॉटेल' मधे उतरतात तिथे सगळं हे घडतं. श्रीमंतीचं, हिऱ्यांचं, दागिन्यांचं ओंगळवाणं प्रदर्शन करणारे, पैशांनी मस्तवाल झालेले '(खूप) आहे रे' वर्गातले श्रीमंत आणि दुस-या बाजूला '(काहीच) नाही रे' वर्गातले रोजच्या जगण्यासाठी लढणारे गरीब यांच्यातलं युद्धं न संपणारं आहे.  पण शेवटी पैसा महत्वाचा असतो. त्यानी खूप गोष्टी विकत घेता येतात, आपल्याला हव्या असलेल्या पद्धतीने घटना घडवता येतात. 

मेक्सिकोच्या धनाढ्याचा मुलगा विल्बरटन आणि त्याची बायको मारिया हनिमूनसाठी तिथे उतरलेत. अंगावर वडिलांनी दिलेले जवळपास १ कोटी डॉलर्सचे हि-याचे दागिने घालून मिरवण्याची तिला हौस आहे. लोकांना दागिने बघून वाटणारा हेवा तिला हवाहवासा आहे. हॉटेलच्या सेफमधे अजून चाळीस-पन्नास लाख डॉलर्सचे दागिने आहेत ते वेगळेच. ज्वेल थिफ Hadin आणि त्याचा प्लान अंमलात आणणारा विश्वासू सहकारी Lu Bradey यांची मागची चोरी फसलेली आहे. त्यांना मोठा हात मारणं आता गरजेचं आहे. लू ची प्रेयसी Magie पण आता सामील आहे. स्फोटक शरीर आणि कुणालाही त्याच्या सहाय्यानी जाळ्यात ओढू शकणारी. ती एक सहृदयी वेश्या आहे. त्यांच्या सोबत आहे एक्स-मिलिटरीमन माईक बनियान, जो शुटिंग एक्सपर्ट आहे. त्याला कॅन्सर झालाय आणि फक्तं सहा महिन्यांचं आयुष्यं हातात आहे. त्याच्या मतिमंद मुलीसाठी त्याला पन्नास हजार डॉलर्स हवेत जी अजून फारफार तर पंधरा वर्ष जगू शकते. त्या हॉस्पिटलचा पुढच्या पंधरा वर्षासाठीचा तो खर्च आहे. 

दुस-या बाजूला अजून एक टोळकं आहे. ज्यांचा चोरी हा हेतू नाही. पण घडणा-या घटना त्यांना भाग पडतात. त्याच हॉटेल मधे साफसफाईचं काम करणारी क्युबातून स्थलांतरित झालेली अनिता, परत  क्यूबात जाण्याची नुसतीच स्वप्नं बघणारा, काहीही कामधंदा न करणारा  तिचा  नवरा पेड्रो, त्याला पिस्तूल देवून चोरी करायला फूस लावणारा त्याचा क्यूबन मित्र फ्यूएन्तस आणि  क्यूबन लोकांचा म्होरक्या म्यनुएल. भाडं गोळा करणा-या माणसाकडून ते पैसे चोरताना त्या माणसाचा पेड्रो कडून खून होतो आणि त्याला पकडताना इंस्पेक्टर लेपस्की कडून त्याला गोळी लागते. तो हॉस्पिटलमधे बेशुध्द अवस्थेत  आहे. त्याला शुद्धीवर आल्यावर पोलीसांपासून वाचवायचं असेल तर काहीतरी वेगळं करावं लागणार. पेड्रोवर जिवापाड प्रेम करणारी अनिता, नाईलाजानी म्यनुएलच्या आश्रयाला गेलेला फ्यूएन्तस आणि म्होरक्या म्यनुएल एकत्रं येतात. 

विल्बरटन जोडप्याला ओलिस धरून पन्नास लाख डॉलर्स खंडणी मागायची, पेड्रोला बोटीवर घेऊन क्यूबाला जायचं असा त्यांचा प्लान आहे.  पैशांपैकी चाळीस म्यनुएलला आणि दहा फ्यूएन्तसला, अनिताला फक्तं पेड्रो हवाय. दोन्ही टोळकी एकाच दिवशी एकाच वेळी त्यांचा प्लान अंमलात आणतात. मग नेहमीप्रमाणे चेसची माशी शिंकते आणि घटना घडतात. कोण होतं यशस्वी? अनिता की Hadin? कोण जगतं, कोण मरतं, कोण अपयशी,  कोण यशाचं धनी होतं? त्यासाठी पुस्तकंच वाचावं लागणार. :)

जयंत विद्वांस

लल्याची पत्रं (८) …. 'जिंदगी के सफर में'

लल्यास…... 

काही गाणी ना काळाच्या पलीकडची असतात बघ. चित्रपटात ती कधी येतात, कशाशी रिलेटेड आहेत हे नसेल माहित तरी ऐकताना काही  फरक पडत नाही. स्वत:चं एक वेगळं अस्तित्व, एक वेगळी ओळख  असते त्यांची. 'जिंदगी के सफर में गुजर जाते है जो मकाम…' असच  एक गाणं आहे बघ. 'आप की कसम' मधलं, आर. डी. आनंद बक्षी, किशोरचं. जे.ओमप्रकाशचा पहिला चित्रपट हा. यानंतर त्यानी सगळे  सिनेमे 'अ' नी सुरवात असलेलेच काढले. अर्पण, आखिर क्यो, अगर तुम ना होते, आशा इ.इ. त्याचे सगळेच सिनेमे एकाच पठडीतले.  प्रेमाचा त्रिकोण, एकीचा/एकाचा त्याग, उदात्त प्रेम, ओठांवर खेळतील अशी गाणी, माफक  मारामारी, फार क्रूर नसलेला व्हिलन, वगैरे वगैरे असा ठरलेला  साचा सगळीकडे. राकेश रोशनचा सासरा हा, जावई फक्तं 'के' नी सिनेमे काढतो एवढंच. एकता कपूरचा मात्रं कुणीही नाही तो.  :P  

आनंद बक्षी या माणसाचं मला मोठं कोडं आहे. तो 'अच्छा तो हम चलते है' अशी बोलगाणी पण लिहितो, यमक जुळवायला दुसरं काहीही न  सुचल्यामुळे नाईलाजानं कुठलाही संबंध, अर्थ नसलेली ' ठेसनसे गाडी जब  छूट जाती है तो एक दो तीन हो जाती है' (म्हणजे नेमकं काय  होतं गाडीचं ते तोच एक जाणे) अशी निरर्थक ओळ लिहितो, पण तो 'चिंगारी कोई भडके' ही लिहितो  (त्याच्या वहीत सापडलेली एक  अप्रकाशित जुनी कविता, जी आर.डी.च्या  हट्टामुळे सिनेमात घेतली) आणि 'जिंदगी के सफर में गुजर जाते है' पण लिहितो.

रेल्वेत खिडकीशी बसलेला दाढीतला राजेश खन्ना नैराश्यं आणतो इतके सुरेख शब्द आणि चाल आहे. पार्श्वभूमीवर वाजणारी गाणी अशीच अंगावर येतात काहीवेळेस. तत्वज्ञान अवघड नसतं जेंव्हा ते सोप्प्या शब्दात सांगितलं जातं. आनंद बक्षींनी तेच केलंय. 'जिस मकाम से एक बर गुजर गये तो गुजर गये, मग त्याबद्दल दु:ख करा, करू नका, जे निसटलं एकदा ते निसटलच.'फिर नही आते' ही ओळ ठसवण्यासाठीच रिपीट असणार बहुतेक. काय जीवघेणं अवघड लिहिलंय साध्या शब्दात. एकदा कोमेजलं फूल की मग काही करा, पाणी घाला, जोपासा, काळजी घ्या, काही काही  उपयोग नाही. काचेला तडा, चुरगाळलेला कागद, कोमेजलेलं फूल आणि गेलेलं आयुष्यं बदलता नाही येत. विशिष्ठ माणसाला पर्याय नसतो गं आयुष्यात. मग कित्ती का येईनात आयुष्यात.    

दुस-या कडव्यात तर भरूनच येतं.  संशयानी पछाडलेल्या आणि त्यामुळे आयुष्याची माती केलेल्या माणसाचं कळवळून सांगणं आहे ते. तुमच्या जवळचं कुणी जात असेल तर उठा, थांबवा त्याला. राग,प्रतिष्ठा, अहं याच्या बेड्या इतक्या दणकट असतात ना की हात, पाय, जीभ जड होतात. पुढे होऊन, हाक मारून थांबवणं नाही होत. तेंव्हाचा त्या कोसळक्षणाचा एक अनुच्चारित शब्द, एक  राहून गेलेला स्पर्श याला पर्याय नाही. नंतर तुम्ही माफिनाम्याचे ग्रंथ लिहिलेत तरी काही काही उपयोग होत नाही. पाठमो-या व्यक्तीचे 'थांब' ऐकण्यासाठी आसुसले कान डोळ्यांसमोर नसल्यामुळे दिसत नसावेत.

दिवस आणि रात्रं, काळाचे चाक त्याच्या त्याच्या वेगात धावतच बघ. आपल्या मन:स्थिती प्रमाणे त्याचा वेग आपल्याला कमी जास्तं वाटतो. कधी क्षणात युगं सरतात तर कधी युगं सरली तरी क्षणभर वाटतात. रागाचे, द्वेषाचे, संशयाचे पडदे डोळ्यांवर आले की समोरचं दृश्यं आपण ठरवलंय, आपल्याला वाटतंय तसंच दिसतं. उलगडा होतो तोपर्यंत मुठीतून वाळू निसटावी तसं आयुष्यं, माणसं ओघळून जातात. एकाकी, मग ते चुकीनी, नशिबानी किंवा नाईलाजानी असेल, आयुष्याला ओढ नसते. दिवस, रात्रं, तारीख, वेळ, क्रम असला काय नसला काय किंवा चुकला काय, फरक नाही पडत. पश्चातापानी पाप धुतलं जात असेल, खंत, शल्यं मात्रं अजूनच टोकदार होतात. धड जगूही देत नाहीत, मरूही देत नाही.

बदलापूरचं गावदेवीचं देऊळ आणि कल्याणहून कसारा कर्जतचे फुटणारे फाटे या गाण्यात दिसतात. त्या गावदेवीच्या नितांत शांत देवळात मी अनेकदा बसलेलो आहे. इतकी वर्षं झाली हे गाणं ऐकलं की गावदेवीचं देऊळ आठवतं. कित्त्येक वर्षात गेलेलो नाही तिथे. पण एकदा जाईन, बसेन, काय सांगावं माझ्या डोळ्यासमोर बांधकामांच्या आड अदृश्यं झालेल्या रेल्वे लाईनवर धावणा-या रेल्वेच्या डब्यात खिडकीत बसलेला विमनस्कं, दाढीतला राजेश खन्ना दिसेल. त्याचे आटलेले अश्रू कदाचित माझ्या डोळ्यातून सांडतील. :(

चल, पुढच्या गाण्यापर्यंत बाय.

https://www.youtube.com/watch?v=Fr-r5NAhOZo

जयंत विद्वांस

One Bright Summer Morning - James Hadley Chase

चेसचा हा प्लॉट भन्नाटच आहे. लेखक कितीही आवडीचा असला तरी तो ही माणूसच आहे. एवढी पुस्तकं लिहिताना शैलीमधे तोच तोच  पणा येणारच. मग कंटाळा येऊ शकतो, पण चेसचं वेगवेगळे प्लॉट घेऊन कथा रंगतदार करणं मोठं मजेशीर आहे. श्रीमंताच्या एकुलत्या एक मुला/मुलीला पळवून न्यायचं आणि बदल्यात काही रक्कम मागायची हा काही फार नाविन्यपूर्ण प्लॉट नाही.  पण चेस गंमत आणतो.  (अमजदचा 'इन्कार' मस्तच होता). गुन्हेगारी आणि प्रेम करणं यात एक साम्यं आहे. अपयशाची उदाहरणं जास्तं असतानाही कुणी रयत्नं  करणं मात्रं सोडत नाही.

 

बिग जिम क्रामर : माजी डॉन, आता तो रिटायर झालाय. परफेक्ट प्लानर. तो पोलिसच्या एकदाही हातात सापडलेला नाही. त्याला पकडणं एफ.बी.आय.चं अर्धवट राहिलेलं स्वप्नं आहे. चाळीस लाख डॉलर त्यानी बाजूला  काढले आहेत. बायकोबरोबर सुखवस्तू जीवन जगतोय. पैशाची ताकद मोठी असते. वरच्या थरात वावरत तो एका उच्चभ्रू माणसाचं जीवन जगतोय. मस्तं बंगला, दिमतीला पॉश गाड्या, नोकर चाकर, गोल्फ अशा  सगळ्या पैशांनी विकत घेता येणा-या साधनांनी तो आता आदरणीय वगैरे पण झालेला आहे. त्याचे आर्थिक व्यवहार सांभाळणारा एके दिवशी सकाळी डोक्यात गोळी मारून घेतो आणि तो रस्त्यावर  येतो. आपल्या चाळीस लाख डॉलरला चुना लागलेला आहे हे त्याला समजतं. आयुष्याच्या संध्याकाळी आहे ते स्टेटस टिकवण्यासाठी त्याला पैसा गरजेचा  आहे. तो मिळवण्यासाठी त्याच्यापुढे बंद केलेल्या  इतिहासाची पाने परत एकदा नव्यानी लिहिणे एवढाच मार्ग शिल्लक आहे. 

 

मो झेगेट्टी : बिग जिम चा एकेकाळचा सहाय्यक. त्याला स्वतःचा मेंदू नाही पण आखून दिलेला प्लान अंमलात आणायचा ह्यात तो माहीर आहे तो ही आता वयस्कं आहे. त्यानी सहा वर्ष तुरुंगात  घालवली आहेत आणि त्याचा धसकाही घेतलेला आहे. एका हॉटेलमधे तो फालतू वेटरचं काम करत अपमानित  जिणं जगतोय. एकेकाळी ब्रोथेल चालवणारी त्याची आई आता मरणापासून फार लांब नाही. त्यानी बॉसला सहा-सात वर्षात पाहिलेलंही नाही. आणि एक दिवस त्याला फोन येतो. काम आहे, लवकर ये. तुझा वाटा अडीच लाख  डॉलर. जेलमधे खाल्लेला मार अजून त्याच्या अंगावर शहारे आणतो पण एवढी रक्कम असेल तर  आयुष्यं दानाला लावायला तो तयार होतो. काय व्हायचं ते एकदाच होऊन जाऊ दे. झालोच यशस्वी तर उर्वरित आयुष्यं सुखात जाईल नाहीतर या लाचार जगण्यातून सुटका तरी होईल. 

 

झेल्डा वायली : अब्जाधीशाची मुर्ख मुलगी. तिला पळवल्यावर तिचा बाप चाळीस लाख डॉलर देणार याची बिग जिमला खात्री आहे.

 

चिता आणि रीफ क्रेन : जुळी आहेत ही बहिण भावंडं. वाटमारी, जगण्यासाठी शक्यं तेवढी वाईट कामं करण्यात कुठलाही कमीपणा न वाटणारी. पण त्यांची आत्तापर्यंतची मजल फार मोठी नाहीये. दोघांमधे एक  विचित्रं नातं आहे. एकमेकांना ते ओळखून आहेत, एकमेकांवर निरातिशय प्रेमही आहे. संकटाची चाहूल दोघांना पटकन लागते. त्यांचं नातं फक्तं 'बहिण भावाचं' नाही. झेल्डाला उचलण्यासाठी या दोघांची निवड मो  झेगेट्टीनी केलीये. त्यासाठी त्यांना दहा हजार डॉलर मिळणार आहेत. हक्कं भावना, हव्यास, अचानक घडणा-या घटनांनी यश मिळणार नाही याचं दु:खं आणि चं.गों.नी त्यांच्या चारोळीत म्हटलंय तसं 'निघत नाही म्हटल्यावर पतंग फाडायला निघतात', तशी आलेली अपरिहार्यता यांच्या नशिबी आहे.              

 

व्हिक्टर डरमॉट : प्रथितयश नाट्यलेखक. नवीन नाटक लिहिण्यासाठी तो, त्याची बायको आणि लहान मुलगा एकांतवासात गेल्यासारखे आजूबाजूला अजिबात वर्दळ  नसलेल्या घरामधे रहायला गेलेत. या माणसाचा वरच्या स्टोरीशी काहीही संबंध नाही. (इथे चेस वेगळा ठरतो). बिग जिमच्या वतीने पैसे घेण्यासाठी आणि आणून देण्यासाठी त्याची निवड झाली आहे. त्याची बायको आणि मुलगा ओलिस  असल्यामुळे त्याला पर्याय नाहीये.       

 

सगळ्यात कलाटणीचा भाग आहे तो जबर आहे. मुर्ख झेल्डा रिफच्या प्रेमात पडलीये. ती लग्नाला पण तयार आहे. चेसला हव्या असलेल्या क्षणी त्याची स्पेशल माशी शिंकते आणि सगळं कसं पत्त्याच्या  बंगल्यासारखं कोसळतं. झेल्डा लग्नं करते? बिग जिम, मो, क्रेन ट्विन्स ला पैसे मिळतात? वाचा म्हणजे समजेल. :)

 

जयंत विद्वांस  

 

लल्याची पत्रं (७) ….

एकच गाणं दोन वेगळ्या गायकांनी म्हटलं की त्याला ट्यांडम म्हणतात. काहीवेळेस चाल वेगळी असते, शब्दं वेगळे असतातच पण मुखडा तोच. दिल धुंडता है फिर वही, अजनबी तुम जाने पहचानेसे लगते हो एकदा स्लो एकदा फास्ट. अशी बरीच आहेत. ऐ मेरे दिल कही और चल, नीले नीले अंबरपे,  छोटीसी ये दुनिया, चंदा  ओ चंदा, यादोंकी बारात चं टायटल आणि किशोर रफी मधे श्रेष्ठं कोण वादाला पूरक ठरलेलं 'तुम  बिन जाऊ कहां' (डायरेक्टर कोण माहित नाही, पण किशोरचा आवाज भारत भूषणला आहे. इस्त्रीच्या चेह-यानी तो गाणं म्हणतो आणि मातेरं करतो. त्यामुळे किशोरचं फक्तं श्रवणीयं आहे). असंच आर.डी., किशोरचं 'ओ हंसिनी…' आहे, श्रवणीयं फक्तं. असो, मी  सांगणार आहे आज तुला ते वेगळंच आहे 'रिमझिम गिरे सावन' एक लताचं एक किशोरचं.

एकतर बासू चटर्जी आणि अमिताभ हा कॉम्बो न पचणारा. पिक्चर खूप बालपणी बघितलाय त्यामुळे लक्षात नाही स्टोरी पण ही दोन्ही गाणी मात्रं संपूर्ण लक्षात आहेत. गाणं चालीला जेवढं भन्नाट आहे  तेवढंच शब्दांनीही आहे. कवी जेंव्हा गाणं लिहितो ना तेंव्हा ते अर्थपूर्ण असतंच पण नादमय ही असतं. संगीतकाराला फार धडपड करावी लागत नाही चालीत बसवण्यासाठी, ते बसतच. योगेशचं गाणं आहे हे ('आनंद'ची कविता गीतं पण त्यांचीच).  एकच माणूस स्त्री आणि पुरुषाच्या भावना मुखडा तोच ठेवून किती सुरेख मांडतोय बघ.
 

पेटीवर बसून गाणं म्हणणारा  अमिताभ आणि लाजल्याचा, लट्टू झाल्याचा वगैरे अभिनय करण्याचा प्रयत्नं करणारी ढप्पू, गायक हेमंतकुमारची सून, मौशुमी चटर्जी. अमिताभ असा निवांत बसून पेटीवर गाणं वगैरे म्हणतोय ही कल्पनाच लई भारी आहे. त्याच्या चित्रपटातल्या प्रतिमेशी साजेसे शब्दं तर आहेतच पण त्याचे कपडेही बघ किती साधे आहेत. गाणं म्हणताना एकदाही तो मौशुमीकडे बघत नाही, अत्यंत तन्मयतेने किशोरच्या आवाजाला न्याय देतो. त्याचा सज्जनपणा शब्दातून सगळं पोचवतो.  सर्वप्रथम 'पावसाचे घुंगरासारखे वाजणारे थेंब' या नादमय ओल्या कल्पनेसाठी मी इथे एक सलाम ठोकलाय. एका अनोळख्या व्यक्तिवर प्रेम  बसू पहातंय ही चारचौघात सांगण्यासारखी गोष्टं नाहीये, असं म्हणतो तो. डोळ्यांची भाषा कळायची तेंव्हा, शब्दावाचून शब्दांच्या पलीकडलं बरोब्बर पोचायचं. आता प्रेम व्हायची शक्यता आहे आणि  झालं असेल तर ते सगळ्या जगाला कळवायलाच हवं असा खाक्या आहे हल्ली. कदाचित आपणही कुणाला तरी आवडू शकतो हा आश्चर्याचा धक्का असू शकतो. :P

लतादीदी म्हणतात ते गाणं मात्रं फास्ट आहे आणि मुखड्याशी नातं सांगणा-या पावसातही आहे पण हा राजकपूर, मनोजकुमारचा अंगाला चिकटणारा पाऊस मात्रं नाही. हा नवं काहीतरी गवसल्याचा, नवं काहीतरी  अंकूरल्याचा आनंद देणारा  पाऊस आहे. योगेशनी काय संयत वर्णन केलंय पण, जबरदस्तं. हा पाऊस काय पहिल्यांदाच पडतोय का? पदर, अंग काय पहिल्यांदाच भिजलंय का? पण ही  लागलेली आग मात्रं नविन आहे. माणूस प्रेमात पडला ना की उत्तरं माहित असलेले प्रश्नं पण त्याला समोरच्याला विचारायला आवडतात. मूळ उत्तराकडे न येता कडेकडेनी सूचक बोलत जो संवाद होतो ना तो फार रोम्यान्टीक असतो.  तिनी वेड्यासारखं करायचं, बालिशपणे वागायचं, प्रश्नं विचारायचे आणि त्यानीही किती गं तू भोळी, अजाण असा चेहरा करत तिला खुश करायचं. खरं तर हा विषय रुक्ष चर्चेचा नाहीच तो अनुभवावा हे उत्तम. मौशुमी सगळा दोष मात्रं निसर्गालाच देते. यावेळचा श्रावणच वेगळा आहे. वैशाखवणवा असतो तसा हा श्रावणनिखारा आणि तिचं मन तरी काय करणार, वारा सुद्धा साथ देतोय काहीतरी नशा केल्यासारखा. छे गरीब बिचा-या मौशुमीचा काही एक दोष नाही.

मागे भक्ती बर्वेंनी एका मुलाखतीत सांगितलं होतं की 'ती फुलराणी' मधे काम करताना त्यांना सतीश दुभाषींचा त्रास व्हायचा. त्यांचे संवाद झाले की ते भक्तीकडे बघायचेच नाहीत. तिची अपेक्षा की  आपल्या बोलण्याचं प्रतिबिंब समोरच्या नटाच्या/नटीच्या चेह-यावर उमटायला हवं तर ती भूमिका करण्यात मजा आहे. नंतर ते त्यांना मान्यं झालं. अमिताभ, नसीर, रेखा, स्मिता इथे सरस ठरतात. मी कोण यापेक्षा माझ्या भूमिकेची गरज काय आहे हे त्यांना कळतं. संपूर्ण गाण्यात अल्लडपणा दाखवण्याचं काम मौशुमी चोख करते आणि अमिताभ तिच्याकडे कौतुकाने बघत फक्तं तिच्याबरोबर चालतो, पळतो. उगाच आपलं काहीतरी वेगळेपण दाखवायचा प्रयत्नं वगैरे अजिबात नाही.

चल पुढच्या पत्रापर्यंत अच्छा. ते तेवढं 'चलते चलते, मेरे ये गीत'चं 'अलविदा तो अंत है' हे तिसरं कडवं मिळालं तर दे मला. 

जयंत विद्वांस

शब्दं पुसटसे.....

शब्दं पुसटसे.....

ओठांवरती शब्दं पुसटसे
लिहून गेली ती ओठांनी
काठावरले थेंब निसटते
पूसून गेली ती बोटांनी

वळणावर दिसे ओझरती
गायब झाली ती वाटांनी
दिल्याघेतल्या कुंवार शपथा
तोडून गेली ती मौनानी

वाळूवरचे घर इवलेसे
तोडून गेली ती हातांनी
काळीजभेदी स्वर भैरवीचे
म्हणून गेली ती श्वासांनी

जयंत विद्वांस

लल्याची पत्रं (६) ….दिल आज शायर

लल्याची पत्रं (६) …. दिल आज शायर

तुला मागच्या पत्रात म्हटलं ना  तसंच अजून एक गाणं आहे. तो पिक्चर काही मी पाहिलेला नाही. पहाणारही नाही. कारण देवआनंद मला सहन होत नाही फारवेळ. तर गाणं आहे 'दिल आज शायर हैं, ग़म आज नग्मा हैं. खुर्चीत बसून अजिबात न शोभणा-या मिशा लावून ('हम दोनो' मधल्या मिशा पण विनोदीच होत्या) तो ते म्हणतो आणि पिक्चर आहे 'ग्याम्ब्लर'. त्यात अजून एक मस्तं गाणं होतं किशोरचं 'चुडी नही ये मेरा, दिल है'. त्यात जाहिदा होती, संजय दत्तची मावस की मामे बहिण. तुला त्या काळातील क्याड्बरी बघायची असेल तर त्या गाण्यात दिसेल. ती खातानाचे देवानंदचे हावभाव माझ्या बुद्धीच्या पलीकडचे आहेत. असो!

या माणसाला गाणी मात्रं चांगली मिळाली सतत. पहिल्यांदा एस.डी. मग आर.डी., किशोरचा आवाज आणि कवी दर्जाच्या गीतकारांची सरस गाणी. मग त्याचं ते बावळट चालणं, ते लुळे हातवारे, उगाचच हसताना तो  डबल दात दाखवण्याची धडपड आणि अत्यंत विनोदी, पोट धरून हसायला लावणा-या मारामा-या (शंकेचं पूर्ण निरसन हवं असेल तर 'जॉनी मेरा नाम' मधली प्राण बरोबरची शेवटची मारामारी बघच, हसू फुटलं नाही तर शिक्षा म्हणून मी त्यानी दिग्दर्शित केलेला शेवटचा चित्रपट पाचवेळा पाहीन) असं असूनही चित्रपट मात्रं चालायचे. कारण गाणी अफाट असायची.

तर हे नीरजचं गाणं आहे. 'शोखीये में घोला जाये, फुलोंका शबाब, उसमें फिर मिला दी जाये थोडीसी शराब, होंगा यू नशा जो तय्यार, वो प्यार है' अशी प्रेमाची भन्नाट व्याख्या करणारा तोच तो नीरज (हीच टीम सगळी, एस. डी., देवानंद, किशोर - चित्रपट प्रेमपुजारी, तरी रंगीलारे, फुलोंके रंगसे यातच आहेत. 'शोखीये में' वर परत कधीतरी). तात्पर्य, हा माणूस ओळ किती लांब होतीये, संगीतकाराला झेपेल का  वगैरे बघण्याच्या भानगडीत न पडणारा असावा. त्याचा याच गाण्याचा मुखडा बघ ना केवढा लांबसडक आहे ते. मी अर्थपूर्ण लिहिणार, मला त्रोटक बिटक आवडत नाही, ते चालीचं तुम्ही बघा काय ते असा खाक्या असावा.  अर्थात बर्मन बापलेक त्यात माहीर होते. गद्यं वाटणा-या परिच्छेदाला ते सुंदर चाल लावायचे (ऐका 'मेरा कुछ सामां, तुम्हारे पास पडा है').
   

आपण ना नुसतंच ऐकतो, कित्त्येक वेळेला अर्थ डोक्यात घुसतोच असं नाही कारण चाल चांगली असते. एके ठिकाणी 'दिल आज शायर' वर मी जे वाचलं होतं ते तुला सांगतो, मोठं गमतीशीर आहे.  रुढार्थानी हे गाणं नाही होत. कारण याचं धृवपद रिपीट होत नाही. मी उडालोच. खरंच की हे कधी लक्षातच नव्हतं आलं. मग मी ते परत ऐकलं. पहिल्या दोन ओळी झाल्या की मग आ के ज़रा देख तो, हैं प्यार हम ने किया जिस, ये प्यार कोई खिलौना नहीं हैं ही तीन कडवी सलग येतात, नो धृवपद. बरं तिन्हीची चाल एकच आहे. त्यामुळे तसं ते एकसुरी आहे कारण कडवं संपल्यानंतर चेंज म्हणून वेगळ्या चालीचं धृवपद येत नाही. तरीही ते अनेक लोकांना पाठ आहे कारण किशोर, एस.डी. नीरज यांची जादू. देवानंद नुसता बसून तिन्ही कडव्यात चालीसारखाच सेम, अजिबात न बदलणारा चेहरा ठेवलाय ती मदतच म्हणायची. 

      

कदाचित धृवपद परत येतच नाही गाण्यात अशी मजा, वेगळेपण असणारी अजून गाणी असतीलही. माहित नाही. पण एक लक्षात आलं बघ माझ्या,  एकाच गोष्टीकडे प्रत्येकाची बघण्याची नजर वेगवेगळी असू  शकते. कुणीतरी यातली गंमत शोधली, लिहिली म्हणून आपल्याला समजली. अशाच काही गमती सापडतायेत का बघ, तो पर्यंत बाय बाय. 

जयंत विद्वांस 

   

लल्याची पत्रं (५) - सैंय्या झूठों का बड़ा सरताज निकला

लल्याची पत्रं (५) ….

 

लल्यास,

 

वारुळातून मुंग्या निघाव्यात ना तशी गाणी येतात बघ समोर लिहायचं म्हटलं की. सगळ्याच गाण्यांवर फार काही लिहिता बोलता येत नाही पण काही असतातच अविस्मरणीयं. काहीवेळेस ती ज्या चित्रपटात असतात तो चित्रपट आपण पाहिलेलाही नसतो, काही वेळेस पाहिलेला असतो पण काहीही आठवत नाही ती गाणी सोडून. सचिन, बिंदिया गोस्वामीचा 'कॉलेज गर्ल' पाहिलाय? सुतराम शक्यता नाही पण त्यातलं किशोर, 

बप्पीचं 'प्यार मांगा है तुम्हीसे…' अनेकवेळा ऐकलं असशील. ते सोडून बाकी काहीही माहित नाही. 

 

काल एक गाणं ऐकलं. 'दो आंखे बारह हाथ' मधलं 'सैय्यां झुठो का बडा सरताज निकला… हा काय, 'संत तुकाराम', 'श्यामची आई'  काय, अवीट गोडीचे. दणकट पटकथा (ग.दि.माडगूळकर), हुकमत असलेला  दिग्दर्शक (व्ही. शांताराम), अर्थपूर्ण साधी सोप्पी गाणी आणि तितक्याच सुरेल चाली या सगळ्या गोष्टींमुळे आपल्या जन्माच्याही आधीचा हा चित्रपट आपल्याला भूरळ  घालतो. यातली सगळीच गाणी अफाट होती. थोडासा नाटकी अभिनय आहे, नाही असं नाही. संध्याचे कुठल्याही गाण्यातले डोळ्यांचे, मानेचे हावभाव पाहून मला कायम हसू फुटत आलं आहे तरीही हे गाणं मात्रं मला आवडतच.

 

हल्ली काही शब्दं गाण्यातून बादच झालेत बहुतेक. जुनं तेच चांगलं असं मला अजिबात म्हणायचं नाहीये पण काही शब्दं कानाला गोड लागतात. उदा.सैय्या, मोरा, लई ले, सजनवा. गुलझार आणि जावेद अख्तर लिहितायेत अजून ते एक बरंच आहे नाहीतर फक्तं दिल, नींद, सीना, धडकना, चुराया आणि अर्थ माहित 

नसलेले पंजाबी शब्दं याशिवाय इतरही काही शब्दं लागतात, असतात हेच विसरायला झालंय.  

 

हल्लीच्या जत्रा पण मॉडर्न झाल्या. पहिल्यांदा खास जत्रेतच मिळणारी काही खेळणी होती. संध्याच्या 

मागे जे तडतड वाजतं ते खरं तर डोकं उठवणारं आहे पण या गाण्यात ते आधीच चिडलेल्या संध्याला वात आणत  नाही. तिच्या त्या तडतड करणा-या भूमिकेचं प्रतिकच आहे ते. मुझे छोड चला नंतर तिच्या हातातल्या वाद्यावर (माझ्या माहिती प्रमाणे त्याला 'धनुकली' म्हणतात) जे काही वाजतं ना ती त्या गाण्याची ओळख आहे. 'आ लौटके आजा मेरे मित' मधलं ते टयांव टयांव पण असंच भारी होतं बघ. इंट्रो किंवा इंटरल्यूड पीस सुद्धा पाठ असतात बघ जुन्या गाण्यांचे. बघ ना, तेरे बिना जिंदगीसे, ओ मेरे  दिल के चैन, बचना ऐ हसिनो, अरे दिवानो, ये मेरा दिल आणि नाच रे मोरा व इतर अशी कित्त्येक गाणी आहेत जी इंट्रो ऐकून सांगता येतात. असो!  

 

 

खेडवळ माणसं खरंच प्रेमळ असतात पण. आपल्याला ती भाबडी असल्यामुळे बावळट वाटतात. मागे एक पोस्ट वाचली होती मी - शेतक-याच्या मुलानी आई वडिलांना कधी वृद्धाश्रमात ठेवल्याचं ऐकलेलं नाही. संध्याचं जेलर आदिनाथ वरचं अव्यक्तं प्रेम जसं तिच्या डोळ्यातून व्यक्तं होतं तसंच कैद्याच्या मुलांवर ते कृतीतून व्यक्त होतं. ह्या गाण्यातला लटका राग दाखवण्यासाठी शब्दं मदत करतात संध्याला. कडव्यातल्या ज्या ओळी आहेत ना त्याचं क्रियापद मला भुरळ घालतंय. व्याकरणदृष्ट्या वगैरे माहित नाहीये मला काय ते पण ते अर्धवट आहे आणि त्यामुळेच मोहक आहे असं माझं मत. वाच या ओळी आणि  सांग       

 

चल दिया जुल्मी मुझसे बहाना बना 

मेरे नन्हेसे दिलको निशाना बना  

 

'बनाके' असं असतं ना खरंतर? पण 'बना' ची मज त्यात नाही बघ. एकूणच या गाण्यातला, तो अनपॉलीश्ड असल्याने आलेला, प्रेमळ लटका राग मला मोहित करत आलेला आहे. 'ऐ मालिक तेरे बंदे हम' हे  सुद्धा भन्नाटच आहे. त्याबद्दल परत कधीतरी. चल तो पर्यंत बाय. 'चल दिया जुल्मी मुझसे बहाना बना' ह्या गाण्यातल्या शब्दांचा लगेच चपखल वापर तुला सुचणार नाही, ही अपेक्षा. :) 

 

जयंत विद्वांस

लल्याची पत्रं (४) ….

लल्याची पत्रं (४) ….

 

लल्यास….

 

गाण्यांवर लिहायचं ठरवलं ना की मोठा गोंधळ उडतो बघ. जे आधी सुचलंय त्यावर लिहिता लिहिता मधेच दुसरंच आठवतं बघ. आत्ता पण तसंच झालं 'ए भाय, जर देखके चलो' वर लिहिणार होतो तर 'मंझिले अपनी जगह' इन्स्ट्रुमेंटल लागलं. परवाच्या 'छू कर मेरे मनको' चंच त्रिकूट परत. अमिताभ, किशोर आणि गीतकार अंजान, संगीतकार फक्तं चेंज, बप्पी लाहिरी.

 

बप्पी लाहिरी हा काही फार गुणी, ओरिजिनल म्हणावा असा संगीतकार नाही पण काही गाणी मात्रं त्यानं छान दिलीत. हे त्यातलच एक. बाकी तो अन्नू मलिक वंशाचा मूळ पुरुष. इंग्लिश गाण्यांचा चालींचा मूळ अनू'वादक' असं खरं तर म्हणायला हवं त्याला. 'चलते चलते' च्या टायटल सॉंग नंतर तो झळकला. त्याचं तिसरं कडवं फार लागत नाही, टी.व्ही, रेडीओ वर, मिळालं कुठे तर ऐक, 'अलविदा तो अंत है, अंत किसने देखा…'. मुद्दा हा की किशोरनी अत्यंत तरल लावलाय आवाज तिस-या कडव्याला. कितीही भिकार गाणं असलं तरी किशोर मनापासून गायचा बप्पीची गाणी, कारण एकच.  बप्पी त्याचा भाचा आहे. (पण बप्पी साला टिकून आहे अजून, 'उलाला, उलाला', 'शोला  या है बिजुरिया'चा गायक म्हणून.) तसाच तरल आवाज किशोरने या ही गाण्याला लावलाय. दारुड्यावर चित्रपट कथा काय असू शकते खरं तर पण अमिताभ आणि गाण्यांमुळे चित्रपट तुफान चालला (आणि हो ओमप्रकाशचा 'मुन्शीजी पण कारणीभूत. मनमोहन देसाई गमतीनी प्रकाश मेहराला म्हणाला होता, शराबी 'शराबी' निकालता है, मर्द 'मर्द'  निकालता है. मनमोहन देसाईनी तरीही आत्महत्या केली हा भाग वेगळा.) असो!       

   

मद्यपी अमिताभच्या जगण्याची दोनच कारणं आहेत एक मुन्शीजी आणि एक जयाप्रदा. त्यामुळे तो या दोन बाबतीत फार हळवा आहे. किशोरचा आवाज काही तलत सारखा कापरा वगैरे नाही पण या गाण्यात  त्यानी जो काही स्वर लावलाय ना तो ऐकत रहावा असा आहे. 'कश्तिया साहिल पे अक्सर डूबती हैं प्यार की; नंतरचा म्युझिक पिस मात्रं अगदी लक्षात राहिलाय. रेडीओला रात्री ते  'बेला के  फूल' लागायचं  बघ, माझा मामा ते ऐकूनच झोपायचा. निरव शांततेत अंधारात ही अशी गाणी फार मनाला भिडतात असा माझा अनुभव आहे.  

 

काही प्रश्नांची उत्तरे सोप्पी असतात, काही अवघड असतात, काही शोधावी लागतात पण या गाण्यात प्रश्नं हताश करणारे आहेत. पावलं साथ देत नाहीत तर काय उपाय असू शकेल? पहिल्या कडव्यात तर मी अंजानच्या प्रेमातच पडलोय. आशा निराशेचा खेळ काय मस्तं मांडलाय त्यानी. बुडत्याला काडीचा आधार, दूर कुठेतरी आशेचा किरण आणि बुडणा-या माणसाला जर कुठे हुरूप येतोय तर तो सर्वव्यापी अंगावर वीज पाडतोय, काय करावं बरं माणसानी? अज्ञात शक्तीशी लढतानाचा हताशपणा क्लेशदायक आहे.
दुस-या कडव्यात पण हताशपणाच आहे. प्रेम करायचा गंभीर गुन्हा केलाच आहे मी, मला शिक्षा व्हायलाच पाहिजे, हे जग, माझी प्रेमिका पत्थरदिल आहेत, दगडाला कधी पाझर फुटतो का? मग माझी उमेद कितीही मोठ्ठी असली तरी काही कामाची नाही. सुंदर लिहिणं म्हणजे काय? तर दुस-यानी लिहिलेलं आपल्याला ते स्वत:शी, स्वत:च्या आयुष्यात घडलेल्या घटनांशी साम्यं सांगणारं आहे असं  वाटणं. याचा अर्थ अंजान सुंदर लिहितो.

 

चांगलं काम केल्यावर शाब्बासकी मिळतेच असं नाही. पण या गाण्यासाठी किशोरला आणि चित्रपटासाठी बप्पीला फिल्मफ़ेअर मिळालं होतं, अंजानला मात्रं नाही. आपल्याकडे तसंही योग्य माणसाला दरवेळी बक्षिस मिळतच असं नाही. अन्नू मलिकला 'बाजीगर' साठी मिळालं होतं. परिक्षक ही जमातच महान बघ. त्यातलं 'ऐ मेरे हमसफर' एल.पी.च्या 'मि.एक्स इन बॉम्बे' मधल्या 'खूबसूरत हसीना, जानेजां जानेमनची' कार्बन होती. बहुतेक परीक्षक लोकांनी ओरिजिनल गाणंच ऐकलं नसावं.

 

चल पुढच्या पत्रापर्यंत बाय. तोपर्यंत 'तुम अपनी जगह, मैं अपनी जगह'. :)

 

जयंत विद्वांस