गेला तो गेलाच...

गेल्या कित्त्येक वर्षात गणपती बघायला, विसर्जन मिरवणुकीला गेलो नाहीये. तेवढीच गर्दी कमी. पूर्वी दिवाळीपेक्षा ती धमाल जास्ती असायची. लहान असताना आमचा मामा विजय अभ्यंकर आम्हांला गणपती दाखवायचा. तसे कुणी दाखवणार नाही आता आणि बघणारही नाही. विक्षिप्तपणाचा इसेंस त्याच्यात ओतप्रोत होता. पुणे दर्शन असायचं. भिकारदासला त्याच्याकडे जायचं, मग तो आला की निघायचं. दिशा ठरायची मग त्याच्यामागे जायचं फक्तं, का, कुठे वगैरे विचारायचं नाही. तिकडे पार कॅम्पापर्यंत, इकडे शिवाजीनगर, पश्चिमेला डेक्कन असा एरीया कव्हर व्हायचा. माणूस तिरळा होईल त्याच्याबरोबर गणपती बघताना कारण एक डोळा गणपती आणि एक त्याच्यावर ठेवायला लागायचा. फार कुठे न रमण्याचा त्याचा स्वभाव होताच. लहान मुलांचे हात धरण्याची वगैरे पद्धत नव्हतीच आमच्यात. एक तर तो तरातरा चालायचा आणि कधी पुढच्या गणपतीकडे सटकेल ते सांगता यायचं नाही. त्याचा बघून झाला म्हणजे आमचा पण झाला असा त्याचा समज होता. तक्रार केली तर उद्यापासून गणपती बंद. त्यामुळे हरवलो तर चूक आमचीच. 'नाही दिसलो मी तर शोधत बसायचं नाही, भिकारदासला जाऊन झोपायचं' इतका सोपा सल्ला होता. 

देखावा कितीही भारी असो, मूर्ती देखणी असो, भन्नाट लायटिंग असो, तो निर्विकार चेह-यानी बघायचा. कुठल्या वाड्यात वगैरे असलेला गणपती पण तो दाखवायचा. गुहेत शिरून बघायचे झाकलेले देखावे तो बघून या म्हणायचा. कॅम्पापर्यंत एवढे गणपती नसायचेच फार, उगाच तंगडतोड व्हायची पण बोलणार कोण. पेशव्यांचा रयतेचा एखादा गणपती बघायचा राहिला हा बट्टा नको म्हणून आम्ही जायचो, अगदी चार दिशांना स्वार सोडावेत तसं. 'इकडे कशाला'? कोण बोलणार. त्याच्या आवडीची मंडळं ठरलेली होती आणि त्या प्रत्येक मंडळाची खासियत पण होती. मंडईचा लाकडी शारदा गणपती, बाबू गेनूला फुलांची सजावट आणि पुढे वाजणारा तो चौघडा, सनई, ते ऐकत बराच वेळ आम्ही उभे रहायचो, तुळशीबाग अवाढव्य मूर्ती आणि खेडकरांची शिल्पकला, हिराबागेला कारंजी नाहीतर देखावा, जिलब्या मारुती, जोगेश्वरी, गुरुजी तालीम साधी मंडळं, दगडूशेठ म्हणजे न पाहिलेलं कुठलं तरी अवाढव्य मंदिर असायचं, सगळ्यात खतरा गणपती म्हणजे नातूबाग. 'हॊठोपे ऐसी बात', 'मुंगडा', 'नाच रे मोरा', 'परदेसीया, ये सच है पिया', 'ये मेरा दिल' असल्या गाण्यांवर उघडझाप करणारे विविध पॅटर्नचे रंगीबेरंगी दिवे बघण्यात तास निघायचा. क्षणार्धात गोल, त्याची चांदणी, तारा, लंबगोल, उभ्या सळया, आडव्या लहरी, तिरके बाण, स्वस्तिक काय नी काय एकेक व्हायचं. बघताना संगम साडी सेंटरच्या पायरीवर नाहीतर नवा विष्णूच्या दारात तो विड्या फुकत बसायचा निवांत. 

आमचं पर्वती दर्शनचं मंडळ अदृष्यं देखाव्यासाठी 'सौ साल पहिले'च्या धर्तीवर प्रसिद्ध होतं/आहे/राहील. गणपती आणि मंडप फक्तं, आपण मनातल्या मनात देखावा बदलून बघायचा. क्वचित दारूच्या किंवा ताडीगुत्त्यातून वगैरे वर्गणी बरी आली तर लाजेकाजेखातर गणपतीला अगदी उघड्यावर पडलोय असं वाटू नये म्हणून काहीतरी उभं रहायचं. त्यामुळे गावात पळ काढणं जास्ती आकर्षक होतं. या सगळ्या प्रकारात भेळ किंवा भजी मिळायची फक्तं. एकेवर्षी नऊला निघून पण आम्ही मंडईच्या पुढे सरकतच नव्हतो, साडेअकरा झाले तरी. बरं सांगायची पद्धत नव्हतीच आमच्यात. कंटाळून विचारल्यावर तो म्हणाला बारा वाजले की मग जाऊयात कारण त्याचा शनिवारचा उपास होता. 'समाधान'च्या बाहेर पोहे, भजीचा स्टॉल होता. १२.०१ मिनिटांनी रविवार लागल्यावर आम्ही पोहे, भजी हाणली मग विश्रांती घेऊन ताज्या दमाचे घोडे कूच करतात तसे आम्ही निघालो. दुस-या दिवशी पाय जाम दुखायचे तरीपण आम्ही जायचो. नंतर आमचे आम्ही जाण्याची अक्कल आल्यावर ते न बोलता बंद झालं.

.
बदलापूरहून, ओळखीतून, कुठून कुठून माणसं गणपतीत यायची आणि आम्ही हौसेने फिरायचो. धमाल यायची. आता तो उत्साह राहिला नाही. खिशात पैसे आहेत, कंटाळा येईल तिथून रिक्षानी घरी येऊ शकण्याची, भूक लागल्यावर समोर दिसेल त्या हॉटेलात खाण्याची ऐपत आहे पण जाणं काही होत नाही. देखावे अजून सुंदर असतील, लायटिंगचे पॅटर्न जास्ती मनोहारी असतील, नुसता ठेका असलेली शब्दं हरवलेली गाणी असतील पण पुणं काय किंवा अजून कुठलं दुसरं शहर काय लहान मुलांनी चुकण्यासारखं राहिलेलं नाही. 

आता ती रुपयात बचकभर मिळणारी गरम गोल भजी आणि तर्कटासारखा पुढे निघून जाणारा विजूमामा पण नाही. तो २५ जानेवारी २००६ निघून गेला तो गेलाच. 

जयंत विद्वांस    

मन्या मराठे...

पावणेसहा फुटाच्या आसपासची उंची, गव्हाळ वर्ण, लबाड वाटणारे डोळे, सरळ नाक, शिडीशिडीत अंगकाठी आणि प्रथमदर्शी अबोल वाटेल असा हा गोष्टीवेल्हाळ माणूस माझा मित्रं आहे. चुकलो, त्यानी मला मित्रं मानलंय हा त्याचा मोठेपणा आहे, नाहीतर माझी त्याच्याशी बोलण्याची सुद्धा लायकी नाही असं त्याचं मत आहे. हा नावावरून वाटतो तेवढा साधा, सरळ माणूस नाही. फक्तं दिसायला सालस, भिडस्तं वाटू शकतो पण ओळख वाढली की वाट्टेल ते बोलेल, चारचौघात तुमची लाजही काढेल. मुळात तो अतिशय भावनाप्रधान माणूस आहे पण त्याचं प्रदर्शन करणं त्याला जमत नाही, त्याला गर्दीचा त्रास होतो, म्हणाल तर माणूसघाणा आहे आणि तुमचं मैत्रं जुळलं चुकून तर मात्रं तो अतिशय लाघवी माणूस आहे. अतिशय पराकोटीचा दुराग्रह एवढा दुर्गुण सोडला तर बाकीचे दुर्गुण सुसह्य आहेत किंवा त्यांची सवय झाल्यामुळे ते दुर्गुण आहेत हे आपण हळूहळू विसरतो. त्याचे गुण शोधावे लागतील इतके विरळ आहेत कारण स्वतःबद्दल जास्तीत जास्ती गैरसमज कसा होईल याची तो पुरेपूर काळजी घेतो.

फटकन, कुचकं बोलल्याशिवाय त्याला चैन पडत नाही. अतिशय घाणेरडं, मनाला लागेल असं तो शब्दं न शोधता बोलू शकतो. आता पन्नाशीला आलेला हा माणूस मनानी मात्रं अजून लहान आहे. रस्त्यानी जाताना बॉलिंग करेल, गाडीवरून जाताना मोठयांदा ओरडेल, समोरचा दचकला की आपण त्या गावचेच नाही असा चेहरा करेल, मागे रस्त्यात चालताचालता लंगडी पण घालायचा पण आता जरा आचरट चाळे त्यानी बंद केलेत. एकदा गंभीर चेहरा करून तो मला म्हणाला होता, 'तुझं वय काय रे?' 'तुझ्याएवढंच'. 'तुम्हांला भडव्योहो विचारलंय तेवढंच सांगता येत नाही, **त बोट घालायचं आणि मग वास येतो म्हणायचं'. 'बरं, सत्तेचाळीस, त्याचं काय आता'. 'तू काय म्यॅच्युअर्ड वाटतोस रे, काय करतोस एक्झॅक्ट्ली तसं वाटण्याकरता की मठ्ठ दिसत असल्यामुळे मॅच्युअर्ड वाटतोस?' असल्या प्रश्नांना उत्तरं द्यायची नसतात. तिस-या चौथ्या वाक्याला जर त्याला वास आला की आपण त्याचं बौद्धिक घेतोय तर मूळ विषय विसरून आपल्याला कशी अक्कल नाही याचा मोनोलॉग चालू होतो, मग आपण फक्तं श्रोते.

त्याला पडणारे प्रश्नं आपल्या बुद्धीच्या बाहेरचे असतात. तो कधी काय विचारेल ते तुम्ही सांगूच शकत नाही. 'कधी गांजा ओढला आहेस का?' माझे डोळे बाहेर आले. 'गांजाssss? छे, तू ओढला आहेस?' 'मी तुमच्यासारखी भिकारडी व्यसनं करत नाही, साला पण तो नवाबासारखा हुक्का आणून मागे लोडबिड लावून वर ती फरकॅप घालून ओढावा अशी माझी जाम इच्छा आहे'. त्याची बायको आणि मुलगी गरीब आहेत म्हणून हा तर्कट माणूस तरलाय. 'अरे पण बायको धूर काढेल की घरात असले उद्योग केलेस तर'. 'ती कशाला काय बोलेल, एकदा करून बघायचंय फक्तं, माझा काय त्रास आहे आणि त्यात, कोळसे माझे मी पेटवेन आणि मी काय मीनाकुमारीसारखं तिला 'इन्ही लोगोने' म्हणायला सांगतोय का? बरं ते मरू दे, पण साला एकदा ते लखनौला जाऊन आपण मुजरा बघून येऊ. आपल्याला काय हात धरायचा नाही, काही नाही, बघू तरी काय प्रकार आहे'. त्याच्या कुठल्याही बोलण्यापुढे गप्पं बसण्यासारखा सोनेरी उपाय नाही. कुठलीही वाईट गोष्टं जाणून घ्यायची त्याला हौस आहे, करणार काहीच नाही पण माहिती हवी.

तसा तो कामात वाघ आहे कारण नोकरीच्या ठिकाणी त्याची वट आहे. ऑफिसची कामं कधीही पेंडिंग न ठेवणारा हा माणूस घरात मात्रं अत्यंत बेशिस्त आहे. तेवढ्या एका कारणाकरता बायको त्याला सतत झोडते आणि हा चक्कं ऐकून घेतो. 'सुधार की लेका, पण मला कोडं आहे, तू ऐकून घेतोस याचं'. 'अरे, तिला पण आऊटलेट पाहिजे की, मला बोलल्याच्या आनंदात तिचे पुढचे किती तास सुखात जात असतील सांग'. मन्या माणसाला निरुत्तर करण्यात पटाईत आहे. बरेचजण त्याचं चटपटीत बोलणं ऐकण्यासाठी, शिव्या खाण्यासाठी त्याला मुद्दाम उकसवतात आणि मग पट्टा चालू झाला की अपमानसदृश कुचकं बोलणं समाधानानी ऐकतात. एकदा असेच आम्ही त्याच्या ऑफिसमध्ये बसलो होतो. त्याच्या एका कलीगचं लग्नं व्हायचं होतं. डोक्यानी थोडा कमी आणि चाळीशीच्या आसपासचा होता. एकतर दिसायला अतिशय कुरूप पण बाता सगळ्या 'किती सामानांना कसं कसं फिरवलं'. मन्या सगळं निमूट ऐकत होता. अति झाल्यावर म्हणाला, 'जोश्या, तू जेवढी स्वप्नं बघितली आहेत ना तेवढ्या वेळा मी झोपलोय सामानांबरोबर'. जोश्या बिचारा गार पडला. 'कशाला बोलायचं उगाच, थापा मारतोय तर मारू दे की, तुला काय करायचंय'. 'बाता माराव्यात पण इतक्या पण नको रे, आजारी पडेल अशाने, जे व्हायला हवंय ते नशिबात नाही त्याच्या, वेडा होईल अशानी'.  

मन्या विकतची दुखणी घेण्यात हुशार आहे. सल्ला मागायचा असेल तर मन्याकडे मागावा. कुठल्याही विषयवार तो सल्ला देऊ शकतो पण तुम्हांला रुचावं म्हणून तुमच्या सोयीचा सल्ला तो देणार नाही. तो लॉजिकली बोलतो, आपल्याला न सुचलेली शक्यता त्याला पहिल्यांदा सुचते. त्याचा सल्ला पहिल्यांदा पचनी पडत नाही त्यामुळे तो ऐकला जात नाही पण त्याचा त्याला राग येत नाही. फक्तं त्याचं भविष्य खरं झालं की तो पटाशीनी तासल्यासारखी आपली सालं काढतो. 'फुकट *वायला मिळालं की किंमत नसते, पैसे टाकून मिळालेला सल्ला शिरसावंद्य असतो'. आपण गप्पं बसायचं. 'काय काय हागून ठेवलंय ते सांग म्हणजे निस्तरायला'. मन्या मग त्याला जेवढं शक्यं आहे तेवढं करतो पण त्याचे आभार वगैरे मानलेले त्याला आवडत नाहीत. त्यांनी केलेल्या मदतीचा उल्लेख त्याच्या तोंडातून कधीच येणार नाही. अनंतवेळा पैसे बुडून सुद्धा तो लोकांना पैशाची मदत करतो. चिडला की शिव्या देतो, परत कुणाला उभं करायचं नाही वगैरे ठरवतो. ते अर्थात अल्पकाळ टिकतं.

मन्याचं एक मात्रं आहे. तो फसवत नाही कुणाला. एवढा तोंडाळ, उर्मट, फटकळ असूनही बायकांशी मात्रं त्याचं जास्ती पटतं. त्याला भडकवण्याकरता मी म्हटलं एकदा, 'मन्या, लफडी किती केलीस आत्तापर्यंत, खरं सांग'. 'दोन हाताची बोटं पुरतील, एवढी नक्की. पण कधीही कुणाला फसवलं नाही आणि माणूस आवडला, बोललो म्हणजे काय लफडं असतं का लगेच? कधी कधी नुसत्या गप्पा मारल्या तरी माणूस आवडतो'. 'पण मग कधी गुंतला नाहीस का?' 'गुंतलो की, समोरचा माणूस पण तसा हवा रे गुंतायला. माझं 'झोपणं' हे उद्दिष्टं कधीच नव्हतं त्यामुळे मी कुणाशीही डोळ्यात डोळे घालून मोकळेपणानी बोलू शकतो. बायकांना गोंडा घोळणारी माणसं आवडत नाहीत, तुम्ही लोक तिथेच मार खाता कारण तुमची ध्येयं ठरलेली असतात. कुठलीही गोष्टं सहज घडायला हवी, मॅनेज करता तुम्ही लोक'.

मन्या कसा का असेना एक माणूस म्हणून मला तो आवडतो. तर्कट आहे, विक्षिप्त आहे, माणूसघाणा आहे, उर्मट आहे पण मनानी लोण्यासारखा आहे, चटकन वितळणारा. सगळ्या गावाची दु:खं तो गंभीर चेह-यानी ऐकतो, त्यावर बोलतो, लिहितोही पण स्वतःबद्दल तो क्वचित बोलतो. एकदा बोलता बोलता तो म्हणाला होता, ''आपलं आपल्यापाशी, आणि आपण सांगताना नेहमी आपलं कसं बरोबर आहे हेच सांगतो. त्यामुळे जे काही असेल ते माझं माझ्याकडे, ते माझ्याबरोबर जाईल. त्यावर चर्चा कशाला? एकटा असलो की मी सगळं परत आठवतो सगळं. माझी आठवण कुणी काढत असेलच की आणि समजा नसेल काढत तर राहिलं, मग तक्रार कशाला? त्यामुळे मी माझ्या मते जे बरोबर वागलोय त्याची खंत मी करत नाही. मला कुणी फसवलं, खोटं बोललं की राग येतो पण मी त्या माणसाबद्दल कधी वाईट बोलत नाही'. सापडला सापडला वाटेपर्यंत हा माणूस कायम वाळूसारखा माझ्या हातातून निसटत आलाय.

पाय जमीनीवर ठेवायचे असतील तर मन्यासारखा दोस्तं हवा. तोंडावर शिव्या देऊन मागे कुणाकडे तरी कौतुक करणारा. परवाच त्याला म्हटलं. 'व्यक्तिचित्रं चांगली जमतात ना रे मला आता?' 'चांगली? माकडा, बरी असा शब्दं आहे त्यासाठी. चांगली हे लोकांनी म्हणायला पाहिजे. पुलंसारखी लोकांना तोंडपाठ आहेत ती? त्यातलं एखादं वाक्यं म्हटलं तर कशातलं आहे हे आठवतं लोकांना? एका वाक्यात तुझी लायकी सांगू? 'तू बरं लिहितोस, फक्तं इतरांपेक्षा चांगलं लिहितोस एवढंच'. कुणापेक्षातरी चांगलं यात रमू नकोस, आपल्यापुढे आहेत त्यांच्या लेव्हलचं जमतंय का हा ध्यास हवा'. खरंतर आपल्यात पण एक मन्या मराठे लपलेला असतोच, उर्मट, तिरसट, लोक काय म्हणतील याची काळजी न करणारा पण आपल्याला तसं वागता येत नाही म्हणून असली तिरपागडी माणसं आपल्याला आवडत असावीत. त्याला म्हटलं, 'तुझ्यावर लिहितो आता'.

मन्या म्हणाला, 'याचा अर्थ तुझ्याकडे विषय नाहीत. तुला काय माहितीये आणि माझ्याबद्दल? वरवरचं खोटं, नाटकी लिहिशील. आपल्या माणसाबद्दल लगेच लिहायचं नसते रे माकडा, उत्सुकता संपते'. मन्याकडे मी लक्ष देत नाही, तो 'आपल्या' माणसाबद्दल म्हणाला या आनंदात उरलेल्या आयुष्यात मी त्याच्या शिव्या हौसेने खात राहीन एवढं नक्की. :)

जयंत विद्वांस

 

'दी'ज्, 'दा'ज्, 'अक्का'ज् आणि 'भैय्या'ज्...

पुरातन काळापासून जर फेबू असतं तर 'सोनियाच्या ताटी उजळल्या ज्योती', 'बहनाने भाई की कलाईपे प्यार बांधा है', 'फुलोंका तारोका सबका कहना है', वगैरे गाण्यांना मराठी, हिंदी चित्रपटसृष्टी मुकली असती. जिला भाऊ नाही ती चंद्राला ओवाळते म्हणे. एकूणच बहीण भावाचं नातं आपल्याकडे जरा वरच्या रँकलाच आहे. बहिणी बहिणी किंवा भाऊ भाऊ यापेक्षा बहीणभाऊ नातं म्हणजे एकदम डोळ्यातून पाण्याचे लोट, छातीत डाव्या बाजूला मायक्रॉन कळ वगैरे. बहिणीवरून दिलेली शिवी मारामारीला कारणीभूत ठरू शकते इतका तो जिव्हाळ्याचा विषय आहे. मला पण लहान असताना बहीण नसल्याने (अर्थात मी मोठा झाल्यावर पण नाहीये) इतर मुलांच्या हातांवर कासाराकडून हातभर चुडा भरून घेतल्यासारखी राख्या घातलेली मुलं पाहिली की वाईट वाटायचं. उतरत्या व्यासाचे स्पंज, वर एक प्लास्टिकचं कुठल्यातरी सिनेमाचं नाव आणि एक मणी असल्या राख्या इतिहासजमा झाल्या. आता ब्रेसलेट राखी असते. खरंतर गोंडा जेवढा शोभतो तेवढं दुसरं काहीही नाही. असो! तर या नात्यात मला चुलत, मामे, आत्ते वगैरे बायफरकेशन करणारे विचार मनाला कधी शिवले नाहीत, सगळ्या सारख्याच.

या सगळ्यात मानलेल्या हा प्रकार आला नंतर. त्यात वाईट काही नाही. ज्यांना बहीण नाही किंवा जिला भाऊ नाही त्यांनी काय करायचं. वडिलांना सांगून घरात मेंबर वाढवला तर ते रस्त्यावर येतील संख्या वाढल्यानी त्यापेक्षा हे जास्ती सोपं आहे. पण त्यापैकी कुणाला प्लॅनिंग किंवा अपघाताने असेल पण भाऊ/बहीण झाली की मग मानलेली नाती मान टाकताना पाहिलीयेत. वय वाढत गेलं की ती ओढ कमी होत असावी. काहीवेळेस इतर उद्योग करण्याकरता पण हे नातं उपयोगी पडतं. सगळ्यांना सगळं माहित असतं पण ते भाऊ बहीण असतात, अर्थात कुणी कुणाशी काय नातं ठेवायचं हा ज्याचा त्याचा प्रश्नं आहे (आपल्यात नाही दम तर काड्या कशाला घालतो मग जळक्या - परममित्रं मन्या मराठे). तर हे सगळं सांगायचं कारण म्हणजे फेसबुकावर हे नातं जेवढं उदयाला आलं तेवढं कुठेच नाही. एकदा कुणाला 'दा' म्हटलं की पुढचे संभाव्यं इनबॉक्सात येऊन लाळपतनाचे धोके टळतात हा फायदाही त्यात असेल, माहित नाही. पण हे नातं चिकटवलं जातं, मिरवलं जातं.

आदराने, वयाच्या मोठेपणाने दा, जी, अक्का, भैय्या, दादू, दद्दू वगैरे उपाध्या समजू शकतो, त्यात गैर काहीही नाही. वयाचा मान ठेऊन अशी उपाधी दिली की जवळीक वाटते हे ही आहे पण उगाच नाती चिकटवायला कशाला लागतात ते मला कळलेलं नाहीये. मुळात आपल्याकडे एक बाप्या, एक बाई जरा मोकळेपणानी बोलताना दिसले की प्रद्युम्न, अभिजित, दया बायनॉक्युलर घेऊन लगेच घटनास्थळी हजर असतात. 'कुछ तो गडबड है, दया'. त्यामुळे एकदा दा, तायडे म्हटलं की बरं पडतं, सी.आय.डी.मंडळी दुस-या घटनास्थळी धाव घेतात. नात जोडलं किंवा त्याला नाव दिलं म्हणजे नेमकं काय होतं? अर्थात ते ही मान्य केलं पण त्याचं ते नाटकी मिरवणं बघितलं की हसू येतं. काय एकेक उमाळे असतात. एवढं प्रेम जगात अस्तित्वात असतं तर प्रॉपर्टीची भांडणं झालीच नसती. सख्ख्या बहिणीला गावातल्या गावात भेटायला वेळ होत नाही पण फेबुवर बंधूज आणि भगिनीज एकमेकांवाचून सुकतात. काय एकेक स्टेटस असतात, वाचून मला तर आपण माणूस नाहीये अशीच शंका वाटायला लागते. 

'तायडे, कुठायेस? मिस यू'. तायडी पण लगेच मिसकुटी होते. नाहीतर ताईराजेंच्या गंभीर पोस्टवर आकाश कोसळल्यासारखं 'काय गं, काय झालं, फोन करू का?' अरे बाबा, तिचा प्रॉब्लेम एवढा मोठा असेल तर कर की फोन, जाहिरात कशाला? पण लगेच दद्दूला हमी देणारं स्पष्टीकरण कॉमेंटला येतं आणि दादासाहेब सुटकेचा निश्वास सोडतात. आता मी एक खत्रूड आहे ते जाऊ दे त्यामुळे माझ्या भाग्यात असला योग येण्याची शक्यता नाही (असल्या कुजकट पोस्ट लिहिल्यावर तुला फक्तं कानफटायला जवळ घेतलं जाईल - परममित्रं, दुसरं कोण) पण मला असं कुणी जाहीर ममत्वं दाखवलं तर मला भरून येईल, 'दे दे प्यार दे' गाण्यात स्मिता पाटील प्रेमळ वागते तेंव्हा अमिताभ जसा चक्रावतो तसं आपण चुकीच्या गल्लीत शिरलोय असं मला वाटेल. अव्यक्तं प्रेम जास्ती भावनाशील असतं असं माझं मत आहे, मग नातं कुठलंही असो. माझी चुलत बहीण जन्माला आल्याचा सगळ्यात जास्ती आनंद मला झाला होता कारण आता ती मोठी झाल्यावर मला राखी बांधेल हा माझा आनंद अमोजणीय होता.

कुणी सेलिब्रिटी गेला की त्याचं दिवसभर अथक दर्शन असतं, त्यादिवशी विनाकारण तो माणूस मला अप्रिय होतो, त्याच्यावर कितीही प्रेम असलं तरी. काही नाती निनावी ठेवा रे, नावं चिकटवून माती करू नका. आणि नाती तयार करा, जपा पण त्यांना रस्त्यावर गळे काढून ओरडत मिरवू नका. कृत्रिम फूल जास्ती आकर्षक असतं पण त्याला वास नसतो. अडचणीच्या वेळी 'मी आहे रे पाठीशी' हे आयुष्यात कधीही न बोलता जो/जी येऊन मागे 'रॉक ऑफ जिब्राल्टर' सारखा भक्कम थांबतो/थांबते ते नातं महत्वाचं मग त्याला नाव असायलाच पाहिजे असं नाही. आपण बनेल, मतलबी आहोतच पण या सगळ्यामुळे कृत्रिम होत जाऊ की काय अशी भीती वाटते.

अत्रे काय सुंदर लिहून गेलेत 'श्यामची आई' मधल्या 'भरजरी गं पितांबर'मध्ये 'द्रौपदी बोलली हरीची मी कोण?, परी मला त्याने मानीली बहीण, काळजाची चिंधी काढून देईन, एवढे तयाचे, माझ्यावर ऋण' आणि
खालच्या ओळी कालातीत आहेत, काळ बदलला तरी हे नातं राहिलंच पण त्यात या ओळीतली भावना असेल तर मजा आहे. बाकी नौटंकी तर चालूच राहील. 

'रक्ताच्या नात्याने, उपजे न प्रेम,
पटली पाहीजे, अंतरीची खूण,
धन्य तोची भाउ, धन्य ती बहीण,
प्रीत ती खरी जी, जागे लाभाविण

जयंत विद्वांस

(सदर 'शोधनिबंध - भाग (४)' हा 'फेसबूकीय मानसशास्त्रीय आजार - लक्षणं, परिणाम, कारणे, उपाय आणि उच्चाटन' या प्रबंधाकरीता मिळालेल्या शिष्यवृत्तीतून लिहिला आहे. कुणावर वैयक्तिक टीका करण्याचा हेतू नाही, कुणाला स्वतःला लागू होतंय असं वाटलं तर गेट वेल सून :P  )

भाग (१) - फेसबुकीय वाढदिवस
भाग (२) - मैं तो आरती उतारू रे
भाग (३) - ये दिल मांगे मोअर

ये दिल मांगे मोअर...

एकमेकांचं तोंडभरून कौतुक करणं हा प्रकार एकूणच विरळ झालाय. दुस-या मुलाचं कौतुक करताना माझ्या बबड्या/बबडीला काय काय येतं हे सांगताना थकणारे पालक मला पहावत नाहीत. त्या मुलाचं निखळ कौतुक करायला काय हरकत आहे. तुमच्या मुलाचं कौतुक करताना त्यांनी असं केलं तर यांच्या नाकावर लगेच तुरे उभे रहातील. मुळात हल्ली दुस-याला चांगलं म्हटल्यानी आपल्यात काहीतरी कमी आहे असा समज असतो. दाद देणं सगळ्यांनाच जमतं असं नाही. काहीवेळा संकोच होतो, वेळ होत नाही, काहीवेळा आपण बोललो तर चालेल का असं विनाकारण वाटतं, काहीवेळेस भिडस्तंपणा आड येतो आणि कौतुक करायचं राहून जातं. कित्त्येक लोक खूप हौशी असतात, काही चांगलं वाचलं, ऐकलं की लगेच कधी एकदा आपल्या ओळखीच्या माणसांना सांगतोय असं त्यांना होतं. ते अगदी भरभरून बोलतात. पहिल्यांदा लेखक किंवा कलाकार समोरासमोर भेटायचा योग दुर्मिळ त्यामुळे त्यांच्या लिखाणाविषयी मत, प्रतिसाद देणं व्हायचं नाही. एक अंतर असायचं.

फेसबुकावर ते एक काम सोपं झालं. लिहिणारे, वाचणारे जवळ आले. 'एकमेक प्रशंसा संघ' भूछत्रासारखे उगवले. समूह झाले. जातीत पोटजाती असतात तसे समूहात अनेक उपसमूहांचे दबावगट तयार झाले आणि मूळ हेतू बाजूला पडून निरर्थक वाद, खेचाखेची उद्योग सुरु झाले. खोट्या, नकली स्तुतींची खंडकाव्यं निघाली. बिल्डिंगमधे मयत झाल्यावर नाईलाजाने जावं लागतं तशी माणसं पोस्ट आवडो, न आवडो, पूर्ण न वाचताच लाईक कॉमेंटचा हार पोस्टच्या पायापाशी ठेऊन निघण्यात तरबेज झाली. एखादा माणूस कायम अफाट लिहितो, नि:शब्दं करतो तेंव्हा समजू शकतो की प्रत्येक वेळा काय दाद द्यायची पण 'मी हे वाचलंय बरं का' या नोंदीसाठी माणसं चिमूटभर उमटून जातात. प्रत्येक गोष्टीची फेज असते. माणूस लिहिता झाला की त्याचा लगेच आंबा होत नाही. प्रवास असतो, इवल्याश्या थेंबासारख्या कैरीपासून आंबा होईपर्यंत तो नुसताच पिकत गेला तर उपयोग नाही. कैरी म्हणजे सोळावं वर्ष. कौतुक, प्रशंसा यानी हुरळून जाणारं. पण एकदा आंबा झालात की तुम्ही पिकलात, मग कैरीसारखं लगेच हुरळून गेलात तर ते शोभणारं नाही.

कौतुकसुद्धा नम्र भावनेनी स्विकारता यायला हवं. कुणी केलंय म्हणून ते स्विकारावं जरूर पण मनात आपण त्या योग्यतेचे आहोत का असा विचार केला की हुरळणं कमी होतं, पाय जमिनीवर रहातात. सगळेच राग खरे नसतात तशीच सगळी कौतुकंही खरी नसतात. काहीवेळा प्रेमापोटी, भारावल्यामुळे कौतुक करताना अतिशयोक्ती अलंकार नकळत वापरला जातो. कुणी म्हणालं 'काय रे, तब्येत चांगली झालीये हल्ली' म्हणून आपण घरी जाऊन लगेच भिंतीवर बुक्क्या मारायला सुरवात करत नाही. फार फार तर जरा आरशात चारबाजूनी पोझ घेऊन स्वतःला पाहून खुश होतो. पण म्हणून फार वेळ आरशासमोर उभं राहू नये. त्यापेक्षा सतत चढती कमान ठेवण्यात वेळ गेला पाहिजे. मॅरेथॉन रनर मधे पाणी प्यायला जसे थांबतात तेवढंच थांबावं कौतुकापाशी. तिथे घुटमळलो तर मागे रहाणार हे नक्की. मधल्या टप्प्यावरचं कौतुक हे बाळगायचं नसतं, जिरवायचं असतं म्हणजे ताकद वाढते. आता हे सगळं सांगायचं कारण काय मुळात?      

तर फेसबुकावर काही लोक प्रेमापोटी कौतुकाच्या पोस्ट टाकतात. अमुक अमुक लोकांना जरूर वाचा, फॉलो करा. पोस्ट शेअर करतात, त्यात कौतुक लिहितात. मित्रमंडळींना आवर्जून टॅग करतात, मेसेज करतात आणि तुम्हांला जास्तीत जास्ती लोकांपर्यंत पोचवतात. त्यांचं हे काम कौतूकास्पद आहे. कुठलाही हेतू नसताना ते लोक कौतुक करतात. त्या लोकांबद्दल मला आदर आहे. पण ज्यांची नावं त्यात असतात त्यांच्या  प्रतिक्रिया वाचून मला हसू येतं. ज्यांनी हा सोहळा केला त्यांचे आभार मानलेत, अजून काही वाचनीय नावं सुचवलीत, इथे विषय संपावा खरंतर. पण मग आरशासमोर उभं रहायला सुरवात होते तिथे. 'अहो, मी मोठा नाही एवढा', 'अमुकतमुक बरोबर माझं नाव म्हणजे भाग्यंच' वगैरे नकली नम्रता सुरु होते. मग कुणीतरी 'तुम्ही मोठेच आहात' वगैरे लिहून थ्रेड वाढवतो मग त्याला उत्तर, नमस्कार वगैरे पाणी घालून तांब्याभर दह्याचं बादलीभर पारदर्शी ताक तयार होतं. त्यात परत दोन टॅगलेले दिग्गज एकमेक स्तोत्रपठण करतात तो सोहळा वेगळाच.

त्या रसिक माणसानी तुमचं कौतुक केलंय, आभार जरूर माना, जास्तीचे दोन शब्दं उमटा हवंतर पण रमताय कशाला? फेसबुक म्हणजे जागतिक वर्तमानपत्रं आहे, उद्या शिळं होणारं. आजची हेडलाईन उद्याची रद्दी असते. त्यामुळे हुरळू नका. 'ये दिल मांगे मोअर' पेक्षा 'ये पब्लिक मांगे मोअर फ्रॉम यू' असा विचार करून प्रगती केलीत तर ध्रुवतारा व्हाल नाहीतर  उल्का व्हायला फार कमी वेळ लागेल. :)

जयंत विद्वांस    

(सदर 'शोधनिबंध - भाग (३)' हा 'फेसबूकीय मानसशास्त्रीय आजार - लक्षणं, परिणाम, कारणे, उपाय आणि उच्चाटन' या प्रबंधाकरीता मिळालेल्या शिष्यवृत्तीतून लिहिला आहे. कुणावर वैयक्तिक टीका करण्याचा हेतू नाही, कुणाला स्वतःला लागू होतंय असं वाटलं तर गेट वेल सून :P , हुकलेल्यांसाठी पहिले भाग खालीलप्रमाणे)

भाग (१) - फेसबुकीय वाढदिवस
भाग (२) - मैं तो आरती उतारू रे

(हुकलेल्यांसाठी म्हणजे पोस्ट हुकलेल्या लोकांसाठी असा अर्थ घ्यावा )

चित्र'कळा'...

देव कुणाच्या हातात काय कला देईल सांगता येत नाही. कला मुळात उपजत असावी लागते. समज आली की तिला फाईन करायचं काम करता येतं फक्तं. मारून मुटकून झालेला कलाकार कळतो. काही गोष्टी आपल्याला चांगल्या येतात आणि काही अजिबात येत नाहीत. मला भौतिकशास्त्रं, चित्रकला ही कामं कायम डोक्यावरून गेली आहेत. शाळेत मोजक्या मुलांच्या वह्या काय सुरेख असायच्या. सुंदर अक्षर असायचं. साच्यातून काढलेले काजू मोदक जसे रांगेत मांडल्यावर देखणे दिसतात तशा त्यांच्या ओळी दिसायच्या. जीवशास्त्राच्या वह्यातली चित्रं अगदी प्रिंट केल्यासारखी दिसायची. चित्रं काढल्यावर त्यातल्या भागांना रेषा काढून नावं देण्याची कल्पना माझ्यासारख्या दिव्य चित्रकारांमुळे जन्माला आली असावी. मी काढलेलं जास्वंदाचं अर्ध कापलेलं फूल खाली 'जास्वंद' असं लिहिल्यामुळे ओळखू यायचं. अमिबा ही जगातली सगळ्यात सोपी आकृती आहे काढायला कारण त्याला ठराविक आकार नसतो, तुम्ही जो काढाल किंवा काढल्यावर जो दिसेल तो अमिबा.

आम्हांला धाडणेकर नावाचे थोर चित्रकार ड्रॉईंगला होते. मागच्या जन्मीचं पाप असणार त्यांचं काहीतरी, कुठे कुणाला ते फेडावं लागेल कळणार नाही. फळ्यावर मोठ्ठा चौकोन काढून त्यात प्रत्येकाला मनाला वाटेल तशी रेषा काढायला ते सांगायचे आणि सगळ्या वर्गानी त्यात घाण करून झाली की डस्टरनी नेमक्या रेषा पुसून ते त्यातून गणपती, देवी वगैरे काढायचे, खडू न वापरता. एवढा थोर माणूस आम्हांला शिकवायला होता. ग्लायकोडीनच्या एका जुन्या जाहिरातीत लता मंगेशकर म्हणायची, 'जो खरा है वो कभी नही बदलता'. मी तेच केलं. माझ्या चित्रकलेत कुठलीही वाढ, घट झाली नाही. काय एकेक ताप असायचे. ते वॉटरकलरनी वॉश द्यायचा असतो पेपरला. आम्हांला एकदा स्काय ब्ल्यू कलरचा वॉश द्यायला सांगितलेला, माझा कागद नीळ घातल्यासारखा झाला होता. बरं तो पांढरा वाढवून पातळ करायला गेलो तर आकाशाला कोड आल्यासारखं दिसायला लागलं. शेवटी दुस-या पानावर आकाश रंगवेपर्यंत तास संपला. सर म्हणाले मोराच्या अंगावर कागद घासून आणला असतास तरी एवढा निळा झाला नसता.

ती वर्तुळं काढून त्यात त्या वर्तुळपाकळ्या काढायच्या आणि कुणाच्या संकरातून कुठला रंग तयार होतो ते त्या पाकळीत काढायचं असायचं. कडेला त्यांचे आई बाप रंग असायचे. माझ्या तिन्ही पाकळ्यात एकाच बापाची मुलं असल्यासारखा एकंच रंग दिसायचा. ब्रश धुवावा लागतो वगैरे धुवट कल्पना मला तेंव्हा माहीतच नव्हत्या. फ्रीहँड जरा सोपं वाटायचं. पेपरला मधे फोल्ड करायचं, एका बाजूचं हवं तसं चित्रं काढायचं मग ट्रेस करून तेच दुस-या बाजूला. बादली, जग, प्लास्टिकचा मग आणि ती फळं यांनी मला कायम वात आणला होता, एक तर ती बादली चार माणसांची अंघोळ होईल इतकी असायची किंवा अगदी टमरेलाइतकी लहान. बादलीची कडी स्टीलची असली तरी माझ्या चित्रात ती पायजम्याच्या नाडीसारखी मऊ पडलेली असायची. हा सगळा ऐवज ज्या स्टुलावर ठेवून त्यावरचं जे कापड काढतात ते इतर मुलांच्या चित्रात मखमली दिसायचं. माझं सगळ्या वस्तू पायपुसण्यावर ठेवल्यासारख्या.

त्यात ती परडीत आणि विखुरलेली फळं काढायची असायची. माझा आंबा नारळासारखा यायचा आणि नारळ पपईसारखा, द्राक्षाचा घड मधाच्या पोळ्यासारखा भरभक्कम. फणस सोपा पडायचा पण ते काटे काढताना ठिपके काढायला कंटाळा यायचा आणि तो गरम पाणी पडून फोड आल्यासारखा दिसायचा. स्ट्राबेरी, सीताफळ वगैरे मी विचार पण करायचो नाही. केळी किती काढणार? त्याची चांगली फणी काढली होती चार ठिकाणी दुकान लावल्यासारखी तर मला धुतलेला त्यांनी. प्रत्येक फळ एकदाच हे कळत नाही का म्हणाले. बरं हे सगळं परत रंगवायचं. माझा आंबा केशरी पिवळसर वगैरे माझ्या मनात असायचा पण कागदावर तो नासल्यासारखा दिसायचा. नारळ चॉकलेटमधून बुडवून काढल्यासारखा यायचा, एकाच घडातली द्राक्षं विविध रंगात यायची, केळी सल्फरनी अकाली पिकवल्यासारखी दिसायची. अभ्यास करून अवघड विषय समजेल कारण ती विद्या आहे, कला कशी येईल.

एकदा 'आठवड्याचा बाजार' असं चित्रं काढायला सांगितलेलं. भाजी विक्रेता, घेणारी बाई आणि लहान मूल, देऊळ, रस्ता, बस, सायकलवाला, हातगाडीवाला वगैरे माणसं फळ्यावर त्यांनी पाच मिनिटात काढली. भाजीविक्रेता माझ्या कागदावर निघेपर्यंत तास संपला पण पुढचे अनेक तास तेच चित्रं बोर्डावर रहाणार होतं. निवांत कंप्लिट करायचं होतं. बाई आणि मुलाचे हात गजानन महाराजांसारखे अजानुबाहू, मुलाच्या हातातली पिशवी एवढी मोठी की त्याची चड्डी काढावीच, आय मिन दाखवावीच लागली नाही. माझी भाजीची गाडी तिरकी झालेली, तिला चाकं दाखवताना मागची दिसत नाहीत म्हणून दोनच काढली होती. भाजीवाला फक्तं कमरेच्या वर दिसत होता, खालचा भाग अदृष्यं आणि गाडीवर मी म्हणतोय म्हणून भाज्या. 'काय रे कुठल्या भाज्या आहेत या अशा लांबसडक'. 'सर, पालेभाज्या आहेत '. त्या दिवसापासून त्यांनी मला ड्रॉईंगच्या पिरीअडला ऑप्शनला टाकला.

माझ्यासारखे विद्यार्थी असण्याचे फायदेही आहेत. कुणाकडे लक्षं द्यायचं ते त्यांना कसं कळेल नाहीतर? नुसते फराटे मारून काहीजण क्षणार्धात माणूस उभा करतात, काहीजण फोटो काढल्यासारखी चित्रं, रांगोळी काढतात. काहीजण वाद्यं वाजवतात, मुर्त्या तयार करतात, कोरतात. प्रत्येकाला ती येणार नाहीच, आली तर मग एकमेकांना त्याची किंमत रहाणार नाही. कधीकधी वैषम्यं वाटतं, आपल्याला यातलं काहीच येत नाही पण मग लक्षात येतं देवानी हात दिलेत ते टाळ्या वाजवण्यासाठी पण उपयोगी येतात. आपल्यासाठी वाजली नाही एखादी तरी चालेल पण काही चांगलं दिसलं तर आपण जरूर वाजवावी, त्यांचे हात हातात घ्यावेत. ऑप्शनला टाकण्यापेक्षा हे ऑप्शन बरे आहेत. :)

जयंत विद्वांस

नमूने (६)…

जगात माणसाला सगळ्यात जास्ती सुख कशात मिळत असेल तर इतरांकडून स्वतःचं कौतुक करून घेणे यात आहे. अशा महाभागांना त्यांच्या सोबत रहाणारी माणसं सतततबकधारक मिळतात हे त्यांचं भाग्यं असतं. वडीलधा-यांबद्दल आदर हवाच पण जेंव्हा अती होतं तेंव्हा एकालाही त्यातला फोलपणा जाणवू नये, त्या विरोधात बोलण्याची इच्छा होऊ नये हा गंभीर प्रकार आहे. अर्थात अशा कौतुक करून घेणा-या लोकांना ती कौतुकज्योत सतत तेवत राहील याची काळजी घेणं बरोबर जमतं. त्यांना पहिल्यांदाच कुणीतरी फटकारायला पाहिजे होतं किंवा चांगलं हाणलं पाहिजे होतं. ते लहान मुलासारखं आहे, अंगठा तोंडात गेल्यावर हळुवार चापटी मारली, कडुनिंब लावला की हळूहळू हात तोंडाकडे जात नाही, एकदा सवय लागल्यावर मग अगदी चटका दिलात तरी उपयोग काही नाही.    

कोणे एकेकाळी म्हणजे तीसेक वर्षांपूर्वी आटपाट नगरात डेक्कन जिमखाना सुभ्यात चाळीत एक त्रिकोणी कुटुंब रहात होतं. कर्ता पुरुष भारत संचार निगममधे ऑफिसर होता. पिण्याची सवय त्या काळी फार कुणाला नसल्यामुळे कुटुंब खाऊन पिऊन सुखी होतं. नव-याबद्दलचं कौतुक बाईंच्या चेह-यावरून लिकेज्ड टाकीतून पाणी गळावं तसं सतत ओघळत असायचं. एकेदिवशी त्यांनी 'ह्यांचं' कौतुक सांगितलं ते ऐकून मी मूक, अबोल, म्यूट, दिग्मूढ असं बरंच काय काय झालो होतो मग नंतर खूप काळ हसत होतो. काकू वदल्या, 'आमच्याकडे दुधावरची साय आम्ही कुणी खात नाही, यांनीच सांगितलंय तसं, ते कमावतात ना एकटेच घरात, त्यांची तब्येत चांगली रहायला पाहिजे म्हणून ती फक्तं त्यांनाच द्यायची खायला'. कुणाला ही अतिशयोक्ती, अतिरंजित, धांदात खोटं वाटेल कारण असा विचार असू शकतो हे नवीन आहे पटायला. हे असले आजार उपायापलीकडचे असतात. आमचे अनिल अंबिके म्हणाले असते, 'त्याला हगायला काय गुलकंद होणार आहे का?'

कोणे एकेकाळी म्हणजे अडतिसेक वर्षांपूर्वी आटपाट नगरात सदाशिवपेठ प्रांतात एक उच्चमध्यमवर्गीय कुटुंब रहायचं. दारात फियाट असणारं, ड्रिंकिंग चॉकलेट वगैरे पिणारं, हम दो हमारा एक असं बेतशीर आयुष्यं जगणारं. तर मुलं मुलं खेळायची अंगणात. एकदा मुलं खेळत असताना पाचच्या सुमारास थकले भागले काका घरी आले आणि वरच्या बाईसारखीच सतत कौतुकोघळ वहाणा-या चेह-याची काकू मुलांना डाफरली, ' हे दमून आलेत, आवाज करू नका'. पोरं घाबरली. चिडीचूप आत बसली. काकूंनी सगळ्यांना पोहे दिले. मिस्टर आराम खुर्चीत अत्यंत थकलेल्या चेह-यानी, वर फॅन, हातात पोह्यांची डिश, कडेला चहा, हातात सिगरेट घेऊन बसते झाले आणि तेवढ्यात चपळाईने काकूंनी डोक्याला अमृतांजनचं बोट पण फिरवलं शेवटी नाकपुडीपाशी धरून मृदू आवाजात त्यांना जोरात श्वास घ्यायला लावला. शेजारचा पोरगा एवढी माया, काळजी बघून भांबावला, त्याचे वडील पण दमून यायचे पण त्याच्या घरात असलं दृश्यं कधी दिसलंच नव्हतं.

पोहे झाल्यावर ते गप्पा मारत बसले. त्यानी कौतुककुमारच्या मुलाला चेह-यावर न जाणवणा-या प्रचंड थकव्याचं कारण विचारलं. तो कौतुककुमारसूत म्हणाला, 'अरे आज पगाराचा दिवस असतो ना, बाबा मेन आहेत, जवळ जवळ चाळीसेक हजार मोजावे आणि वाटावे लागतात त्यामुळे खूप दमतात ते'. मान्यं आहे तेंव्हा पाचशे, हजारच्या नोटा नसतील निदान शंभरच्या नोटांनी केला पगार तरी शंभर गुणिले चार बंडल मोजायला एवढा थकवा? संतती कशी झाली हेच मोठं कोडं. तेंव्हा थकव्यानंतर अंगभर बाम, अमृतांजन लावलं असणार बहुतेक. मुळात जो माणूस कामावरच्या क्षुल्लक गोष्टी रोज घरी सांगतो तो माझ्या दृष्टीने महामूर्ख आहे आणि ऐकणारे मागच्या जन्मीचे घोर पापिष्ट. आता घरटी दोघंही कामाला जातात त्यामुळे कौतुक नसेल राहिलं पण तेंव्हा अशी कुटुंब होती. नवरा म्हणजे अगदी हरून अल रशीद, त्याच्या सगळ्या स्टो-या सुरस आणि त्या जीवाचे कान करून ऐकायच्या. कुठल्या जगात वावरतात लोक, काय माहित.    

कोणे एकेकाळी म्हणजे तेवीस वर्षांपूर्वी एका बँकेत मी कामाला होतो सहा महिने अप्रेंटीस म्हणून. एक स्लिम ट्रिम पर्मनंट कारकुंडा होता. एकारांती अर्क अगदी. कपडे, बूट, पट्टा सगळं मिळून ऐवज फार फार तर पंचेचाळीस किलो. नशीबवान होता पण लेकाचा. त्याला स्क्रोलला बसवलं की त्याची बदली करावीच लागायची. अतिशय घाणेरडं अक्षर आणि टोकनाचे घोळ घालायचा. कॅशला बसवलं की त्याची बोटं दुखायची बंडलं मोजून मग तो काउंटरसमोर तिरुपतीच्या रांगा लावायचा मग आरडाओरडा झाला की कुणीतरी त्याच्या मदतीला जायचं. आपली चार बंडलं मोजून होतील तेंव्हा हा कसबसं एक बंडल मोजेल आणि 'बघ रे एकदा परत हे, मला एक कमी लागतीये'. तिथेच डोकं आपटायला हवं होतं कुणीतरी पुढच्या काउंटरच्या जाळीवर. त्याला क्लिअरिंगला बसवलं तर टाचण्या लागून धनुर्वात होईल हे कारण दिलं होतं त्यानी. एक नंबर कामचुकार. तो सांस्कृतिक कार्यक्रम, वार्षिक सभा किंवा बँकेच्या इतर कार्यक्रमात स्वागत गीत, गणेश वंदना म्हणायचा. सुरेश वाडकरचं 'ओंकार स्वरूपा' तो त्याच्यापेक्षाही रटाळ म्हणायचा खरंतर.पण त्याच्या नशिबानी त्याची बाजू घेणारे, कौतुक करणारे जीएम होते तेंव्हा नाहीतर तो हाकलायच्या लायकीचाच होता    

कौतुक ही भीक मागून घ्यायची गोष्टं नाही. ती गुणांनी मिळवायची गोष्टं आहे. कर्तृत्व नसलं काही की ही असली कौतुकं चालू होतात. समोरच्याच्या डोळ्यात दिसतं ते कौतुक खरं, ह्या असल्या स्पॉन्सर्ड जाहिराती काय कामाच्या नाहीत एवढं खरं.

अन्याय करणारा जेवढा दोषी तेवढाच सहन करणाराही असं असेल तर मग कौतुकं करून घेणारा जेवढा दोषी त्यापेक्षा असली फालतू कौतुकं करणारे जास्ती दोषी आहेत. :)

जयंत विद्वांस

मैं तो आरती उतारू रे...

इसब, गजकर्ण या त्वचारोगात अंगाला प्रचंड कंड सुटते. त्यात पण ओला आणि कोरडा प्रकार असतो. एकदा खाज सुटली की माणूस थांबू शकत नाही, रक्तं आलं तरी चालेल पण खाजवावंच लागतं. तसा एक साहित्यइसब किंवा गजकर्ण आजार फेसबूक आणि इथून कॉपी पेस्टून व्हॉट्सॅपवर पसरला आहे. काही दिवसांनी इये मराठीचिये नागरी वाचक कमी आणि साहित्यिक जास्ती असा प्रकार होण्याची शक्यता आहे. मूळ हेतूचा पुढे कसा विपर्यास होतो किंवा कसे विभत्स स्वरूप पहायला मिळते याचं सर्वोत्तम उदाहरण म्हणजे पुण्याचा गणेशोत्सव. तद्वत मार्करावांनी दिलेल्या उमटायच्या संधीचं झालं आहे. यात गंमत म्हणून काही ना काही स्टेटस टाकत रहाणारे, मजा घेणारे लोक येत नाहीत. जे वैद्य शिरवाडकर काढा (किंवा इतर कुठल्याही साहित्यिकाचा काढा) पिऊन इथे साहित्यिक होऊन पोट साफ करतात त्यांच्याबद्दलही हे मत नाही. हे मत आहे त्यावर लाईक, कॉमेंटचा जोगवा मागणा-यांविषयी. माणसं आपल्याला झेपेल ते का करत नाहीत? बांबू आहे म्हणून बायका लगेच पोलव्हॉल्ट करायला जातात का? उलट थोडा कापून धुणं वाळत घालायची काठी करतील. 

पाच वर्षांमागे मी फेसबुकावर आलो तेंव्हा खेड्यातलं पोर शहरात आलं की अचंबित नजरेनी सगळीकडे बघतं तशी माझी अवस्था होती. लोकांचे विचार किंवा साहित्यं वाचून मला न्यूनगंड यायचा. मुळात कविता किंवा इतर वाचन ही कमी असल्यामुळे हे चौर्यकर्म वगैरे आहे का हे समजायचं नाही. सदगदित व्हायचो अगदी. फेअर अँड लव्हलीची जाहिरात बघून काळी मुलगी जशी स्वप्नाळू होते तसा मी स्वप्नाळू व्हायचो. मला कधी जमेल असं लिहायला असं वाटायचं. पूर्वसुरींचा प्रभाव लिखाणावर असण्यात गैर काहीही नाही. आपली वाट सापडेपर्यंत त्या पाऊलवाटेवर चालण्यात कमीपणा नाही. पण चोरकाम वाईट. क्षणिक प्रसिद्धी आणि वाहवा मिळवून काय फायदा. एकदा पोस्ट टाकल्या टाकल्या मिनिटात एकाला तो व्हॉट्सॅपवर नाव काढून आल्याचं त्यानी मला सांगितलं. नाव काढून काय मिळतं? ना स्वतः:ला क्रेडिट ना दुस-याला. मग यात आनंदाचा भाग काय आहे? तर वाचणारे ते त्यानीच लिहिलंय असं समजून कौतुक करतात आणि टाकणारा 'नरो वा कुंजरो वा'च्या धर्तीवर फक्तं स्मायली किंवा धन्यवाद देतो. अशी होते सुरवात स्वआरतीची. 

तेंव्हा मी काहीही लिहीत नसल्यामुळे असेल पण एक अत्यंत हळवं, तरल वगैरे काव्यं लिहिणारी डबलग्राज्वेट कवयित्री माझ्या प्रेमात पडली होती पाच वर्षांपूर्वी. भेट वगैरे व्हायच्या आधीच तो अध्याय संपवला (त्यावर चर्चा नकोय). तर तेंव्हा तिचे दोनोळी किंवा चारोळी मेसेज यायचे. एकदा अशाच दोनोळी आल्या, सुरेख होत्या. हल्ली जमतंय तिला असं वाटून गेलं मला. मग एका समूहावर पर्दाफाश केला एका जाणकार माणसानी. इलाही जमादारांची एक गझल बाईंनी खाली स्वतःचं नाव कसं दिसतं हे बघण्यासाठी असेल पण स्वतः:चं नाव लावून पोस्ट केली होती. त्यावर तो माणूस तुटून पडला. मग सिरिअल किलरचा एक खून सापडल्यावर बाकी खून जसे पटापट उघडकीला येतात तशा तिच्या इतर चो-या लोकांनी उकरून काढल्या. मग तिनी जो पळ काढलाय तो आजतागायत, अर्थात दुस-या कुठल्या नावानी, फोटोनी दुकान चालू असेल तर सांगता येत नाही. काय मिळालं  या सगळ्यातून, माहित नाही, क्षणिक आरत्या झाल्या, एवढंच. काय समाधान मिळत असेल खोटेपणाचं हे मला कोडंच आहे. 

ग्रहणात मागितलेल्या दानासारखी लोक प्रशंसा, कौतुक मागत फिरतात तेंव्हा कीव येते. मागे एका व्हॉट्सॅप ग्रुपात होतो. एक उच्चशिक्षित मेंबर होता. बरं लिहायचा. मग त्याची तेवढीच उच्चंशिक्षित बायको सामील झाली. मग याच्या पोस्टी पण वाढल्या आणि एक दिवस त्याचा मेसेज आला, 'जरा कौतुक कर ना पोस्टचं, बायको पण वाचेल म्हणजे'. माणसं नि:शब्दं करतात :P . प्रॉडक्शनलाईनला पट्ट्यावर जशा वस्तू पुढे पुढे सरकतात तसे मेसेजेस वर वर जात नाहीसे होतात तिथे असल्या अपेक्षा कशाला हव्यात? माझ्या पोस्टला लाईक, कॉमेंट करा असे मेसेज वाचले की मला भोवळ येते. आपण हास्यास्पद होतोय हे कशामुळे कळत नसेल? असले जोगवा मागणारे लोक मला कंटाळतात लवकर. सूड म्हणून पोस्टी वाचतात फक्तं, लाईक, कॉमेंट करत नाहीत. ते एक बरंच आहे म्हणा. ही सगळी कंड सुसह्य करण्याचे मार्ग ही आहेत म्हणा. आपल्यासारखेच लोक जमवले की मग सगळं कसं छान छान. अच्छे दिन आ गये चा फील येतो. एका स्वयंघोषित दिग्गज व्यक्तिमत्वाच्या चांगल्या पोस्टवर मी मोठी कॉमेंट टाकली होती व्हॉट्सॅपला. रात्री दीडला मेसेज होता, 'मी एफबीला टाकलीये हीच पोस्ट, तेवढी हीच कॉमेंट तिकडे पण टाका ना'. म्हणजे माझं कौतुक पुरेसं नव्हतं कारण ते बुरख्यात होतं. ते तिथे अनेकांना दिसायला हवं होतं. मी आपला साधा माणूस, टाकली कॉमेंट तिथेही. तेंव्हापासून एकही कॉमेंट दिली नाही हा भाग वेगळा.   

अनंत ग्रुपात पोस्टायचं. बार्टर सिस्टीमनी देवाण घेवाण ठेवायची. सामूहिक झिम्मा खेळायचा. पहिल्या शोधनिबंधात लिहिल्याप्रमाणे संख्या महत्वाची, काही काही पोस्ट्सवरच्या कॉमेंट्ससुद्धा वाचनीय असतात. अशी क्वालिटी जोगवा फेम साहित्यिकांच्या पोस्ट्सवर दिसत नाही. माणसाला ओवाळून घ्यायची हौस फार. नसेल कुणी तयार तर मग ही वेळ येते. आपलं आपणच तबक तयार ठेवायचं आणि मान गोल फिरवायची, हाय काय अन नाय काय. माझ्या डोळ्यापुढे कायम लाडात बोलणारी कानन कौशल उर्फ इंदुमती पैंगणकर येते लगेच. समोर संतोषी मातेच्या जागी कौतुक करणारा माणूस आहे आणि इकडे पोस्टकर्ता अत्यंत भक्तिभावाने, नजरेत कौतुक थबथबलंय आणि मग तो ऑडिओ चालू करतोय, उषा मंगेशकर 'मैं तो आरती उतारू रे' म्हणतीये. मी बेशुद्ध पडतो लगेच. अर्धवट ग्लानीत मी असल्या देवळापासून विरुद्ध दिशेला पळत सुटलोय असं दिसायला सुरवात होते आणि सुरक्षित अंतर कापलं की मी शुद्धीवर येतो. 

या सगळ्या आजाराची लागण व्हायची नसेल तर तुमची जवळची माणसं चांगली हवीत. माझी बायको आणि मुलगी म्हणून प्रशंसनीय आहेत. दोघीही एका शब्दात कौतुक संपवतात, फार फार तर दोन शब्दं, त्यापेक्षा एखादा शब्दं अजून सांगण्याच्या लायकीची माझी पोस्ट नसते असा त्यांचं ठाम मत आहे, त्यामुळे माझे पाय आपोआप जमिनीवर रहातात. त्यामुळे आता घरी गेलो की त्यांना उभं करतो, कानन कौशल सारखं तबक घेतो, तेवढं मागून 'मैं तो आरती उतारू रे' म्हणा रे कुणीतरी. ;) :P 

जयंत विद्वांस 

(सदर 'शोधनिबंध - भाग (२)' हा 'फेसबूकीय मानसशास्त्रीय आजार - लक्षणं, परिणाम, कारणे, उपाय आणि उच्चाटन' या प्रबंधाकरीता मिळालेल्या शिष्यवृत्तीतून लिहिला आहे. कुणावर वैयक्तिक टीका करण्याचा हेतू नाही, कुणाला स्वतःला लागू होतंय असं वाटलं तर गेट वेल सून :P )

फेसबुकीय वाढदिवस...

फेसबुकानी काय काय दिलं आजवर? मित्रं दिले, लिहायला शिकवलं, चांगलं वाचता आलं, माणसं सापडली, काही जवळ आली, काही हरवली, काही टिकून राहिली. भांडणं, वाद, उखाळ्यापाखाळ्या वगैरे उद्योग हौस असेल तर आहेतच इथे रग्गड पण इथे खदखदून हसायला त्यापेक्षा जास्ती मिळालं. लाईक्स, कॉमेंट्सच्या नादात रोज काहीतरी उमटण्याच्या खेळात चांगलं लिहिणारी माणसं घसरताना बघितली. जागतिक चावडी आहे ही, आपल्याला योग्यं वापर करता आला का हा प्रश्नं मला वारंवार पडतो. इथेही लाटा असतात. अर्धवट, चुकीच्या, खोट्या ऐकीव माहितीवर लोक तत्परतेने स्टेटस टाकतात. इथे बाजू मांडणारे कमी आणि घेणारे जास्ती. एकदा एक झेंडा हातात धरला की त्यात न पटणारं असलं तरी मान्यं करायचं नाही हा इथला प्रघात आहे. धार्मिक, राजकीय, जातीय पोस्ट्सवर तर न फिरकलेलं बरं. सगळा माल पामेला अँडरसनसारखा सिलिकॉन घालून फुगवलेला, भोपळा दिसत असला तरी त्यात सत्यं लिंबाएवढं,.   

इथे अनेक 'डे' असतात. टॅगाटॅगी, दिंड्या, सणवार वेगळे. एकूणच हा अभ्यासाचा विषय आहे त्यामुळे तूर्तास फेसबुकीय वाढदिवस घेऊयात. वर म्हटलं तसं खळखळून हसता येण्याचा दुर्मिळ योग यामुळे येतो. झुकेन्द्रानंद सरस्वती हा स्वतः मानसोपचार तज्ञ असणार. लोकांना खुश करण्याचे मार्ग त्याच्याइतके कुणी शोधले नसतील. 'मला कुणीतरी विचारतंय' ही आनंद देणारी गोष्टं त्यानी अनेक प्रकारे राबवली. फलाण्यानी तुम्हाला लाईक केलं, कॉमेंट केली, रिऍक्ट केलं, पोक केलं, फॉलो केलं अशा सुखावणा-या बातम्या तो होज पाईप लावून २४ x  ७ ओतत असतो. याच दिवशी मागच्या वर्षी तुम्ही काय काय कचरा इथे टाकलात ते सांगतो. कुणाचे वाढदिवस आहेत, कुणी इव्हेंटला बोलावलंय वगैरे आमंत्रणं मागच्या वेळेला तुम्ही आला नाहीत वगैरे कुठलाही राग मनात न धरता देत असतो. यामुळे कुणाचे वाढदिवस विसरलो वगैरे पापातून आपोआप मुक्तता मिळते. नोटिफिकेशन आलं की धावायचं. 

सोहळा असतो. रात्री बारा वाजता उत्सवमूर्तीच्या भिंतीवर जाऊन पताका लावण्यात बोल्टसुद्धा मागे पडेल असा स्पीड असतो. उत्सवमूर्ती स्वतः दबा धरून असते. हाच माझा खरा हितचिंतक म्हणून लगेच लाईकचं हळदीकुंकू केलं जातं (सवाष्णीच्या गुणधर्मानुसार तिचा/ त्याचा असेल की आपली दोन बोटं लगेच करंड्यात गेली पाहिजेत) आणि अनेकविध प्रकारांनी आभारप्रदर्शन चालू होतं. जुन्या काळी राजे महाराजे भेटले की इकडून नजराण्यांच्या डिश दिल्या जात मग समोरून परतीचे नजराणे दिले जायचे तसं लगेच thankkkkkkkkku so much, थँक्स, धन्यवाद आणि अशा अनेक थाळ्या भरभरून परतभेटी दिल्या जातात. वाणं लुटावीत ना तशा अनेकविध कॉमेंट्स असतात. बाहेर विकत घेतला तर हजार रुपये पडतील असे दोन तीन मजली केक डझनात गिफ्ट मिळालेले असतात. ते गुलाब गुलकंदाचे नसतात म्हणून नाहीतर पतंजली तोट्यात जाईल असा वर्षभर पुरेल इतका गुलकंद निघेल एवढाले पुष्पंगुच्छ मिळतात. कुणी हौशी माणूस कविता करतं, कुणी उत्सवमुर्तीचा फोटो निवडून त्यावर चारोळी लिहितं. आपण फ्लेक्स लावणा-यांना का हसतो? ते काय वेगळं करतात?    

एकमेकांच्या नावाचे अपभ्रंश करून जी जवळीक दिसते ती अजून कशात नाही. लब्यू, जियो, आभाळभर शुभेच्छा, हॅपीवाला बर्थडे, अजून शंभर वर्षे जग (हा शाप शुभेच्छा म्हणून देतात हल्ली) वगैरे प्रकार म्हणजे इतरांना जरा जास्ती जवळीक दिसते. प्रगटदिन (की प्रकटदिन), भूतलावर आल्याचा सुदिन वगैरे म्हणजे साहित्यिक पातळी. मग पार्टी मागितली जाते, द्यायची नसल्यामुळे लगेच होकार दिला जातो. सगळ्याच शुभेच्छा खोट्या नसतात किंवा त्यावरची आभारप्रदर्शनंही. त्यामुळे उगाच प्रत्येकानी ते स्वतः:ला लावून घेऊ नये. पण नाटकीपणाचं एकूण प्रमाण जास्ती आहे त्याबद्दल आहे हे. विश केलं नाही म्हणून रुसवे फुगवे पन्नाशीला आलात तरी शिल्लक असतील तर फक्तं वय वाढलं एवढाच त्याचा अर्थ आहे. आमच्या इथे एक सत्तरी पार केलेलं (वाचा - नमुने (५) ) विचित्रं विश्वं होतं. ते स्वतः:च आज माझा वाढदिवस आहे म्हणायचे आणि लहान मुलासारखं विश करणा-यावर खुश व्हायचे. नाही केलं तर फुरंगटायचे सुद्धा. मी आपला साधा माणूस, मी विचारलं, 'दरवर्षी याच तारखेला येतो का?' त्यांनी तसंही माझं नाव टाकलंच होतं पण त्यामुळे नंतर 'विशा'यचा माझा त्रास कायमचा संपला. 

मधे एकानी स्वतः:चा फोटो टाकून उद्या वाढदिवस आहे त्याची तयारी अशी स्वतः:च दवंडी पिटवली होती (या क्षणापर्यंत फ्रेंड आहे तो, नंतर असेल की नाही माहित नाही). बिलेटेड असतात तशा बिफोर शुभेच्छा सुरु झाल्या. दुसया दिवशी उद्यापन झालं ते वेगळं. मला हसू नाही आलं. आजार किती बळावलाय असं वाटून गेलं. अटेंशन सिकींग असतंच माणसाच्या स्वभावात, माझ्याही आहे, पण इतकं नको. आपण हास्यास्पद होतोय वगैरे लक्षात येत नसावं का? अजून एक किस्सा मला आठवतोय. एकानी काही काळ फेबू कुलूप लावून ठेवलं होतं. वाढदिवसाच्या आधी दोन दिवस कुलूप काढण्यात आलं. लोकांना नोटिफिकेशनचे खलिते पोच झाले. मग धरणाचे दरवाजे उघडावेत आणि पाण्याचे लोट वहावेत तशा काही क्युसेक शुभेच्छा आल्या. पूर ओसरण्यासाठीच असतो, तो ओसरला. काय साध्यं झालं? तुम्ही फेबूला असा नसा, ज्याला विश करायचंय तो करेलच की. पण मग त्यात क्वांटिटीची मजा नाही. जाहिरात झाली पाहिजे. संख्या दिसली पाहिजे. 

नंतरची जी आभारप्रदर्शनं असतात ती तर जीवनगौरव पुरस्कार मिळाल्यावर जी भाषणं होतात त्या तोडीची असतात. शुभेच्छांच्या पावसात न्हाऊन गेलो, मेक माय डे, कसा उतराई होऊ कळत नाही, असाच लोभ असू द्या, कुणाला धन्यवाद म्हणायचं राहून गेलं असेल तर माफ करा. मला ओरडून सांगावसं वाटतं, 'अरे बाबा, देऊळ दिसल्यावर जसा हात छातीपाशी जातो कारण तो उगाच नाराज नको म्हणून तसंच नोटिफिकेशन दिसल्यावर एक ओळ टायपायला खर्च काही नाही आणि नोंद होते, आपल्या तारखेला परतफेड होते म्हणून आहे हे सगळं. तारीख पुसून टाक आणि बघ पुढच्या वर्षी किती शुभेच्छा येतात ते'. पण असं कुणी करणार नाही कारण एकदा एक नाकपुडी बंद करून दुस-या नाकपुडीत सतत बोर्डावर रहायच्या नशेची पावडर ओढली की त्यापासून सुटका नाही. काही गोष्टी वैयक्तिक असाव्यात. एक दिवसाचा खोटा, मागून घेतलेला आनंद मिळवण्यात हशील नाही. 

मी वाढदिवस कधीही साजरा करत नाही. त्यात साजरं करण्यासारखं काही आहे असं मला वाटत नाही. बायको आणि मुलगी नशिबवान, दोघी तिथीने दस-याला अवतीर्ण झाल्या. त्यामुळे साजरा करताना धर्माचा आधार घेऊन तारखेपेक्षा तिथी महत्वाची या नावाखाली वाढत्या महागाईत एकाच खर्चात तीन सोहळे पार पडतात हा माझा त्यापाठीमागचा शुद्ध हेतू आहे. माझ्या नशिबात ते ही नाही. भाद्रपद कृष्णं चतुर्दशी हा जन्माला येण्याचा मुहुर्त साधणं काही माझ्या हातात नव्हतं. एक दिवस उशीर केला असता तर काय बिघडलं असतं खरंतर? पण सर्वपित्रीचा सुवर्णमुहुर्त काही साधता आला नाही, हे खरं. सगळीकडे माझ्या वाढदिवसानिमित्त घराघरात खीर, वडे चालू आहेत हे पाहून मला भरून तरी आलं असतं. पण ते सुद्धा नशिबात लागतं. 

खरंतर वाढदिवस म्हणजे आयुष्यातलं एक वर्ष संपल्याची नोंद. ते कुणाबरोबर गेलं, कसं गेलं, काय राहून गेलं हे आठवण्याचा दिवस. आपल्या व्यक्तीच्या डोळ्यात कौतुक दिसलं की झालं. मग जगानी विश केलं काय न केलं काय, काय फरक पडतो. निदान मला तरी नाही.     

जयंत विद्वांस 

(सदर शोधनिबंध 'फेसबूकीय मानसशास्त्रीय आजार - लक्षणं, परिणाम, कारणे, उपाय आणि उच्चाटन' या प्रबंधाकरीता मिळालेल्या शिष्यवृत्तीतून लिहिला आहे. कुणावर वैयक्तिक टीका करण्याचा हेतू नाही, कुणाला स्वतःला लागू होतंय असं वाटलं तर गेट वेल सून :P )

  

'दारू'काम...

शेण गुंजभर खाल्लं काय आणि किलोभर खाल्लं काय, शेण ते शेणंच. दारू, मदिरा, मद्यार्क, सोमरस, स्पिरिट, अल्कोहोल वगैरे नावं असली तरी कुणीही 'चला आज जायचं का दारू प्यायला' असं तोंड वर करून म्हणत नाही त्यापेक्षा 'बसायचं का? हे जास्ती प्रचलित आहे. प्रत्येकाची आवड वेगळी, चवी वेगळ्या, कारणं वेगळी. माणसं जातीवरून जशी एकमेकाला कमी लेखतात तशीच कोण काय पितो यावरून त्याची पत ठरते. रम पिणारे सगळ्यात ताकदवान असा त्यांचा समज असतो. मग व्होडका, व्हिस्कीवाले दुय्यम स्थानावर, जीन, बिअर पिणारे म्हणजे कंडम माणसं. वाईन वगैरे बायकांची कामं. त्यात परत पोटजाती, रम व्हाईट की रेड, बिअर स्ट्रॉंग की माईल्ड, व्हिस्की माल्ट की सिंगल माल्ट यावर तुमची पिण्याची लायकी ठरते. फेणी, मोहाची, फळांच्या वाईन्स हे देशी आणि तकिला, स्कॉच (यात परत सिंगल माल्ट, मल्टिग्रेन, किती वर्ष जुनी वगैरे प्रकारावरून तुच्छ ठरवता येतं) हे परदेशी प्रकार जरा कमी प्यायले जातात. ताडी, माडी, देशी आणि हातभट्टीचे 'सेवक' वेगळे. आंतरजातीय विवाह लावल्यासारखा कॉकटेल हा अजून एक प्रकार.    

'दारू पिण्याची कारणे' असं पुस्तक जर काढायचं असेल तर महिनाभर बारमध्ये नुसतं जाऊन बसलं तरी खंड निघतील. न झालेले काल्पनिक प्रेमभंग हे सगळ्यात मोठं कारण, इतर कारणात - मागच्या वेळेला मी दिलेली म्हणून आज तू दे, आज पैसे आहेत म्हणून, टेन्शन आलंय म्हणून, टेन्शन संपलं म्हणून, एन्जॉय, ब-याच दिवसांनी मित्रं भेटले म्हणून, परत भेटणार नाही लवकर म्हणून, लाचेच्या पार्ट्या (लोन, टेंडर, प्लॅन पासिंग, सरकारी कामं), काय करू आज वेळच जात नाही म्हणून, अरे उद्यापासून मी जाम बिझी आहे म्हणून, उद्या सुट्टी म्हणून, ऑफिसची पार्टी, मॅच जिंकली/हरली म्हणून, आपला भाऊ नगरसेवक झाला म्हणून, कुणीतरी फुकट देतंय म्हणून, ब-याच दिवसात घेतली नाही म्हणून, पाऊस मस्तं पडलाय म्हणून गरम व्हायला, प्रचंड ऊन म्हणून गार व्हायला, प्रमोशन झालं म्हणून, बेकार आहे म्हणून. कारणं अनंत आहेत, अजून निर्माण होतील पण एका स्टेजनंतर शरीराला दारूची गरज निर्माण झाली की मग कारण लागत नाही. पाय आपोआप वळतात, पैशांची तजवीज होते मग त्यासाठी माणसं कुठल्याही थराला जातात. 

सुरवात मोठी मजेशीर असते. 'घे रे, काही नाही होत' हे पहिलं वाक्यं  त्यातलं. मग बिअर घेतल्यावर फार टांगा पलटी होत नाही म्हणून तिच्यापासून सुरवात होते. त्यात बॉटम्सअप, एकावेळी किती, मुतायला न जाता किती वगैरे रेकॉर्ड्स चालू होतात. मग टिन वरून माईल्ड, आख्खी बाटली मग दीड, दोन, तीन. मग केजी पास झाल्यासारखं पहिल्या वर्गात स्ट्रॉन्ग अभ्यासक्रम चालू होतो. पुढे त्यानी मुंग्यासुद्धा येत नाहीत डोक्याला (खरंतर येतात पण कुणीतरी म्हणतं अजून बिअरवरच आहे हे येडं) म्हणून रम किंवा व्हिस्की चालू होते. इंग्लिश नाव अवघड असेल तर फार भारी वाटतं म्हणून पिणारे मी पाहिलेत. त्यात नवशिके बावळट भोपळे/डबे बांधून पोहतात तसं थम्सअप घालून सुरवात करतात त्यामुळे चव भिकार आहे हे समजत नाही आणि मुंग्या आलेल्या डायरेक्ट कळतं. किती जणांना खरंच कळतं की आपल्याला पेगमधे पाणी किती, सोडा किती आणि बर्फाचे खडे किती हवेत ते? वेटर जे तयार करतो ते पितात ९५ टक्के लोक. हेतू एकंच, नशा झाली पाहिजे. चवीची कल्पना केलेलीच नाही कधी. प्यायची फक्तं. 

नवशिके खूप पैसे घालवतात कारण चखणा नावाखाली काहीही महागडं खातात, ब-याच वेळा आपण काही कमी नाही हे दाखवण्यासाठी, बॉइल्ड एग्ज, चिकन टिक्का, कबाब, तंदूर, सिक्स्टीफाईव्ह, मंचुरियन, मसाला पापड, चीज पायनॅपल चेरी यावर किंमतीच्या अनेक पट पैसे देतात. सॅलड, दाणे (खारे, शिजवलेले), चकलीच्या सळया, फरसाण, नायलॉन पोह्याचा चिवडा, मटकी उसळ वगैरे फ्री स्नॅक्स. (उकडलेली अंडी तिखट मीठ लावून, शिंगाड्याच्या पिठाचे दाणे आणि चिझलिंग बिस्किटं मला सगळ्यात जास्ती आवडतात :P) यात फुकटे आणि मला नको काही, मी पीत नाही म्हणणारे जेवल्यासारखा चखणा खातात. त्यात काही जण दाणे खाताना त्यांची नाकं काढून टेबलावर घाण करतात, फरसाण सांडतात, सिगरेटची राख डिशमध्येच झाडतात, पाण्याचे ग्लास आडवे करतात, एकमेकांच्या ग्लासात दारू ओततात. अशा लोकांना कायद्याने बंदी घालायला हवी. 

माणूस बदलतोच एकदा तिथे बसला की. शूर होतो, इंग्लिश बोलतो, मोठ्यामोठयांदा बोलतो, मुद्दाम चार जणांना फोन करून कुठे बसलोय ते सांगतो, शिव्या देऊन आपली दोस्ती कशी आहे त्याचे जगापुढे फ्लेक्स लावतो, बिल आल्यावर पैसे कमीत कमी कसे देता येतील असा विचार करणारा पण आधी लाखाच्या गप्पा मारतो, 'तुझ्यासाठी काय पण' वगैरे संवाद आहेतच. कुणाला कसा मारायचा, गेम कशी केली/कशी करणार आहे, तीला कसा भिडलो, कशी चेपली तिला (निव्वळ १०१ टक्के अफवा सगळ्या), लोकांना असूया वाटतील असे पुढचे प्लॅन्स वगैरे प्रकार तर ऐकणीय असतात. मागच्या अमुक अमुकच्या पार्टीत मी सात पेग प्यायलो होतो (जेमतेम साडेतीन असतात कारण माप अंदाजे असतं) पण कसा घरी चालत गेलो याला होकार देणारा माणूस मागच्या वेळेला आठ म्हणालेला असतो तेंव्हा यानी दुजोरा दिलेला असतो एवढाच घ्यायचा. मग त्या बरोबर सिग्रेटीचा धूर निघतो. प्रत्येकाची स्टाईल वेगळी. कुणी सर्कल काढतो, कुणी पंख्यामुळे निघत नाही म्हणतो, कुणी शेवटी जीव खाऊन फिल्टर पर्यंत कश मारून विझवतो कुणी, जी मिळेल तिचे दोन पफ मारून घेतो. हिरो लोकांचा फार प्रभाव असतो. कुणी त्यांच्या स्टाईलनी ग्लास धरतात, कुणी चौथ्या पाचव्या बोटात सिगरेट धरतात किंवा गजानन महाराज स्टाईल. 

दारू जेंव्हा गरज होते तेंव्हा सगळं संपतं, माणसाचं माकड होतं. संसार रस्त्यावर येतो, स्तर कमी होतो. माणूस शेवटी ताडी, हातभट्टी, देशीवर येतो (इथे शिक्षण, पैसे, जात वगैरे प्रकार दुय्यम आहेत, अनेक चांगल्या घरातली माणसं मी पाहिलीयेत अशी). शिकार केल्यावर तो प्राणी आतून पोखरून त्यात पेंढा भरतात तसा देह आतून पोकळ होतो. डोळ्याखाली पिशव्या येतात, चेहरा लाल पडतो, बार उघडायची लोक वाट पाहू लागतात. असतील टेन्शन्स ओढवून घेतलेली, दैवाने आलेली संकटे असतील पण दारूची पळवाट सोपी पडते मग. एकदा नशा झाली की काही काळ सगळ्याचा विसर पडतो, उद्याचं उद्या बघू एवढाच त्याचा अर्थ. कमकुवत मानसिकता, संकटाला तोंड देण्याची संपलेली जिद्द, नैराश्य, सगळं संपल्याची विषण्णता आणि समोर डोंगराएवढे प्रॉब्लेम्स. हळूहळू जीव जाणार हे कन्फर्म असल्यामुळे माणूस मग रग्गड दारू प्यायला लागतो. 

माझा स्टॅमिना जबरी आहे, टँकर आहे, आपल्याला काही फरक पडत नाही, इथे कोण जगणार आहे जास्ती, मी तुला पोचवून जाणार, **त दम लागतो एवढी प्यायला, आपण कुणाला घाबरत नाही, दुनियामें मोहब्बत बडी चीज है अशी अनेक भंपक आणि स्वतःला खुश करणारी विधानं बोलायला अक्कल लागत नाही. आपल्याला एकूणच क्वांटिटीचं आकर्षण जास्ती आहे, क्वालिटी नसली तरी चालेल. राखी सावंत म्हणून अनेकांना माहितीये बघा. 'किती' यावर चुरस असते, क्वालिटी काय का असेना किंवा नसेना. बरं, एकही माणूस शुद्धीत असताना त्यापासून होणारे फायदे सांगू शकणार नाही त्यामुळे तो खूप पितो हे विधान त्याला कधीच मान्यं नसतं. त्याचा त्याच्यावर कंट्रोल असतो आणि तो मनात आणलं तर कधीही सोडू शकतो यावर तो सोडून इतर कुणाचाच विश्वास नसतो. स्वतः:ची फसवणूक एकदा स्वतःकडून चालू झाली की मग दुस-याची गरज नसते तुमची माती करायला.      

कुठलीही गोष्टं वाईट नसते. तुम्ही कसा उपयोग करता यावर ते अवलंबून असतं. सर्जनची नाईफ ऑपरेशन करेल आणि कुणा क्रूर माणसाच्या हातात आली तर भोसकायला पण उपयोगी येईल. बेनाड्रील, कुमारी आसव किंवा कुठलंही आसव म्हणजे काय असतं असा दावा करणारे लोक महान असतात. किती प्रमाणात घ्यायचं हे तज्ञानी ठरवलं की त्याला औषध म्हणतात. नाहीतर मग त्यांनी दोन चमचे रम घ्या सकाळ संध्याकाळ असं सांगितलं असतं की पण आपण आपल्या फायद्याची माहिती नेहमी ओरडून सांगतो. मुळात दारू वाईट नाही. तुम्ही तिला कसं घेताय यावर ते अवलंबून आहे. मी मागे स्कॉचवर लिहिलं होतं. मला तो प्रकार फार आवडतो पण म्हणून मी रोज संध्याकाळी घरी गेल्यावर बाटली उघडून बसत नाही. बरेच वर्षात तर मी बारमध्ये पण गेलेलो नाही, परवडत नाही. मजा घेता यायला पाहिजे. मला येते. माझं तिच्यावाचून काही अडत नाही, तिचंही नाही. आमचं लिव्ह इन रिलेशनशिपसारखं आहे, एकमेकांवर बंधनं नाहीत. डोळा मारला, दोघ हो म्हणालो की सहवास चालू. तो थोडक्यात उरकला की गोडी रहाते. एकमेकांचा कंटाळा आला, शिसारी आली की मजा गेली.  

माझ्या दृष्टीने स्कॉच हा धांदलीचा विषयच नाही. माहौल पाहिजे. स्नेहभोजनाची गर्दी इथे कामाची नाही. चारजण म्हणजे सुद्धा गर्दीच ती. एकेमेकांचे चेहरे स्पष्टं दिसतायेत एवढा पुरेसा उजेड, तोंडात टाकायला जीभ चुरचुरेल अशी लसणाची तिखट शेव, खारे काजू, तळलेला बांगडा, सुरमईचा तुकडा, शिंगाड्याच्या पिठातले तपकिरी दाणे, चिजलिंगची मुठीनी खायला बिस्किटे, एवढं पुरेसं आहे. राजकारण, अनुपस्थित व्यक्ती, वैयक्तिक दु:खं, अडचणी यावर बोलायची ही वेळ नव्हे. मस्तं गाणी, संगीत, नविन काहीतरी वाचलेलं, ऐकलेलं सांगावं, ऐकावं. उद्या सुट्टी आहे, थोडी शिरशिरी आल्यासारखं वाटू लागलंय, गर्भारबाई सारखं शरीर आळसावत चाललंय, पाय ताणले जातायेत, ग्लास खाली ठेवून परत उचलायला कष्ट पडतील म्हणून तो तसाच हातात धरून त्याच्यावर माया माया केली जातीये. बास, यापेक्षा काही नाही लागत वेगळं स्वर्गात चक्कर मारायला.

स्कॉच जिभेवरून पोटात जाते तो अनुभवण्याचा विषय आहे. आळवून म्हटलेल्या ठुमरीचा मजा, बेगम अख्तरच्या 'जाने क्यू आज तेरे नामपे रोना आया'चा दर्द, हुरहूर, तलतची 'शामे गमकी कसम'ची कंपनं, सैगलचं 'बाबुल मोरा', किशोरचं 'ये क्या हुआ', मुकेशचं 'कही दूर जब' त्यात वस्तीला आहेत. तिचा घोट कसा जिभ मखमलीनी ल्यामिनेट करून जातो. तो थंड प्रवाह इच्छित स्थळी पोचेपर्यंत गळ्यातून मिनिएचर मोरपिसं फिरवत जातो. न चावणा-या गोड काळ्या मुंग्या गुदगुल्या करत नखशिखांत फिरतात. दोनचार आवर्तनं झाली की तुम्हांला नील आर्मस्ट्रोन्ग झाल्यासारखं वाटू शकतं. तुम्ही चंद्रावर उतरला आहात, चंद्रावरचं काळं कुत्रं सुद्धा तिथे नाहीये, वजनरहित अवस्था, तरंगणं चालू डायरेक्ट. एवढी स्वस्तातली चांद्रसफर इस्रोच्याही आवाक्याबाहेरची आहे.  

पहिल्या वाक्यात म्हटलं तसं. शेणच ते पण श्रावणी केली असं समजतो कारण क्वांटिटी तेवढीच असते माझी. आपण कुणाला पी म्हणत नाही, आग्रह करत नाही. तसंही माणूसघाणेपणा इथे कामाला येतो, कुणाला नादी लावल्याचा आरोप नाही, काही नाही. तिढे सोडवायला, स्वतःवर प्रेम करायला, आठवणीत रमताना, अशक्यं स्वप्नं बघायला आणि जगाशी खोटं बोलून झालं की मनाला उत्तरं देताना स्कॉच थोडी बरी पडते एवढं मात्रं नक्की. :)

जयंत विद्वांस

(शेवटचे दोन पॅरा 'स्कॉच' पोस्ट मधून, आधी वाचले असतील तरी परत वाचलेत म्हणून काही बिघडत नाही :P )

बिनगोळीचं पिस्टल...

एकटक नजरेनी बघत होता तो. गेला अर्धा एक तास तो क्षणभरही जागचा हलू शकला नव्हता, जणू काही तो ते घडायचीच आतुरतेने वाट बघत होता. 

त्याला समोरच्या हॉटेलच्या रूममधे दिसत असलेला माणूस साधारण सहा फुटाच्या आसपास असावा आणि ती मादक देखणी बाई साधारण पाच फुटाच्या आसपास. तिचा ड्रेस जरा उत्तानच आहे. ती फोनवर असताना तो आतल्या रूममधून बाहेर आलाय, काहीतरी खोटं आहे तिच्या फोनवरच्या बोलण्यात याची त्याला जाणीव झालीये. त्यामुळे त्याच्या चेह-यावरचे भाव मात्रं काहीतरी खटकत असल्यासारखे. स्वतःच्या सावलीवरही शंका घेणारी माणसं जगात असतात कारण ती मागे असते सहसा, त्यापैकी तो एक वाटतोय. एकाचवेळी चेह-यावर बेफिकिरी, काहीतरी मिसिंग आहे ते शोधण्याची धडपड आहे आणि हे तिला दिसू नये म्हणून लपविण्याची खटपट. तो आता पूर्णपणे आपल्या तावडीत आल्याची तिची जवळपास खात्री पटलीये. 

तिच्या डोक्यात काहीतरी मागचा सूड आहे, संधीची आतुरतेनी वाट पहाणे म्हणजे काय ते तिच्या चेह-यावर कळतंय. ती बाई आहे एवढाच तिचा कमजोर मुद्दा आहे खरं तर पण तिनी काहीतरी मदतीची व्यवस्था केलेली आहे हे नक्की. ती त्याच्या अंगचटीला जातीये पण तो खांबासारखा उभा आहे फक्तं. कुणीही विरघळेल आणि तिला कवेत घेईल एवढी सुंदर ती नक्कीच आहे. पण त्याच्या चेह-यावर असल्या आमिषांना मी कोळून प्यायलोय असा भाव आहे. तिनी भरून दिलेला पेग तो पितोय पण संशयानी खिडकीचा पडदा बाजूला करून तो खालीही बघतोय. ती त्याच्याशी शृंगारिक, लाडं लाडं बोलतीये. आता बहुतेक तिची वेळ आलीये. त्या माणसाच्या नावानी खालून कुणीतरी जोरात हाका मारतंय. तो परत एकदा खिडकीतून बघतोय आणि पडदा सोडून तिच्याकडे. तिच्या ओठांवर असुरी हसू आहे. तो नक्कीच कुणीतरी पोलादी नर्व्हज असलेला माणूस असणार. तो पिस्टल हातात घेऊन तिच्याकडे शांतपणे बघत म्हणतोय. 'सोनिया, ये तुम जानती हो...' 

तेवढ्यात मागून आवाज आला 'काय बघतोयेस रे?' आणि तो दचकला. 

-----

त्यानी पॉझ करून सांगितलं, 'डॉन'. 'नविन?' 'नाही, तो पाहिलाय पण जुना जास्ती आवडतो, अर्थात प्राणचा नादिया कोमेनसीला न्यूनगंड आणेल असा बॅलन्स आणि एंडची बालिश मारामारी सोडून'. 'ते 'ये मेरा दिल' करीनापेक्षा हेलनचं खतरा आहे पण, इतक्या वेळा बघितलंय मी पण हेलनचं ते असुरी हसणं आणि 'सोनिया, ये तुम जानती हो...' नंतरचा आश्चर्यचकित चेहरा काय केलाय रे तिनी'. 'अरे अभिनय काय शबाना, स्मिता, रेखाच करायच्या का, बिंदू, हेलन, ललिता पवार, अरुणा इराणी पण करायच्या पण नशिबात लागतं कौतुक होणं सुद्धा'.   

'तुला हेलन आणि बिग बी मध्ये साम्य काय आहे माहितीये? तो ७३ आणि ती ७७ आहे पण वय वाढत रहाणारच, ते दिसतात मात्रं अजूनही ग्रेसफुल. हेलन तर एकदम गोड आज्जीबाई दिसते आता. काळ बदलत राहील, तुझ्या म्हातारपणात कुणी डान्सचं कौतुक केलं की तू तुझ्या नातवाला/नातीला सांग, 'तुला ग्रेसफुल, हलणारं रबर, फ्लेक्झिबल देह बघायचाय? गुगलला सर्च कर हेलन सॉंग्ज म्हणून, कशावरही क्लिक कर, त्यावेळेस ट्वेल्व्ह जी वगैरे कनेक्शन असेल, तुझा चष्मा लावून होईपर्यंत ती उदबत्तीच्या वलयासारखी पुढे निघून गेलेली असेल. रिवाइंड करून बघशील आणि म्हणशील 'हेलन, तुझ्या काळात बाकीचे टू जी स्पीडला नाचत होते तेंव्हा तू फोर जी ला इझीली नाचत होती, एवढं मात्रं खरं'.   

-----

त्यानी प्ले करून अमिताभ श्रीवास्तवचा तोंड बांधलेल्या हेलन रिचर्डसन खानला मागून बिनगोळीचं पिस्टल लावून इफ़्तिखार खानला लांब अंतरावर ठेवत निघून जाण्याचा मार्ग मोकळा केला.  

जयंत विद्वांस 

सत्तर एमएमचे आप्त (१६)… परवीन बाबी…

शेरखानजी पश्तुनी वंशाचा पठाण होता. शहाजहानच्या काळात ते भारतात आले. त्यानी भारतात १६५४ ते १६९० 'बाबी'राज्यं चालवलं, मग नंतर उरलेले इथेच राहिले. चितोडच्या राणा विरुद्ध केलेल्या कामगिरीबद्दल हुमायूंनी त्याला 'बाबी' किताब दिला होता. मराठ्यांनी सगळा गुजरात ताब्यात घेतला तरी जुनागढ आणि इतर तीन सुभे 'बाबी'कडे राहिले. त्या वंशातला जुनागढचा शेवटचा नवाब फाळणी  झाल्यावर पाकिस्तानात निघून गेला. परवीन त्याच वंशातली होती. आत्ता जिवंत असती तर ती ६७ वर्षाची असती. तिचे वडील ती दहा वर्षाची असतानाच गेले. फिल्म इंडस्ट्रीमध्ये उच्चंशिक्षित लोक कमी असायचे किंवा कमी यायचे तेंव्हा. अमिताभ बी.एस.सी.आहे, गोगा कपूर एम.ए.(पॉलिटिक्स), बलराज सहानी एम.ए.(हिंदी) आणि परवीनसुद्धा एम.ए.(इंग्लिश लिटरेचर) होती. 

ब-याच जणांना सेहवाग नविन आला होता तेंव्हा तेंडुलकर खेळतोय का सेहवाग आहे हे पटकन कळायचं नाही तसंच काहीही कारण नसताना परवीन आणि झीनतमधे घोळ व्हायचा. पण परवीन होती मात्रं खानदानी सुंदर अगदी, वयात आल्याची जाणीव तिनी आणि झीनतने करून दिली होती. तिच्याकडून लोकांनी, समीक्षकांनी अभिनयाची अपेक्षा कधीच ठेवली नव्हती. त्यामुळे ते आरोप तिच्यावर झालेच नाहीत फार. पण ती बाहुलीही नव्हती, तिचा प्रेझेंस रॉयल असायचा, तीला मातीत घोळून काढली असती तरी ती गावकी गोरी कधीच वाटली नसती. श्रीमंत घरातली, थोडी आगाऊ, शिक्षित, बिनधास्त मुलगी वाटायची ती. शशीकपूर बरोबर 'सुहाग'मधे ती म्हणते ना 'घरमें हो मुश्किल, तो दफ्तर ले चलो', तशीच वागली ती आयुष्यंभर, निर्बंध नसलेलं, मन मानेल तसं. महेश भट, कबीर बेदी, डॅनी बरोबर तिचे अल्पकालीन सहवास होते. अमिताभबरोबर तिचं सूत होतं अशीही बातमी होती. इतर नावंही तिला जोडली होती. एकदा तुमचा स्टँप प्रसिद्ध झाला की लोक परस्पर कुठल्या पाकिटाला चिकटवतील सांगता येत नाही.     

महेश भटनी त्यांच्यावर आधारित 'अर्थ' काढला. ती गेल्यावर २००६ ला 'वो लम्हे' काढला, मुलीला घेऊन तिच्यावर 'फिर तेरी कहानी याद आयी' काढला पण हे सगळं त्यानी सांगितलेलं किंवा त्याची बाजू, कितपत खरी त्यालाच माहित, तसाही तो विश्वासार्ह माणूस नाहीये म्हणा. अमिताभ मला मारायचा प्रयत्नं करतोय असे आरोप तिने  वेडेपणात केले त्यामुळे फार गाजावाजा झाला नाही. रूतलेलं कधी वर तरंगेल सांगता येत नाही. 'टाईम'च्या मुखपृष्ठावर झळकलेली ती पहिली बॉलीवूड अभिनेत्री होती. ७३ ला क्रिकेटियर सलीम दुराणी बरोबरचा 'चरित्रं' फ्लॉप गेला पण परवीनची नोंद झाली आणि मग ७४ ला तिचा पहिला सुपरहिट आला 'मजबूर'. नंतर तिचे बच्चनबरोबरचे 'अमर अकबर', 'कालिया', 'शान', 'खुद्दार', 'दिवार', 'महान', 'देशप्रेमी', 'दो और दो पांच', 'सुहाग', 'नमकहलाल', 'काला पत्थर' (शेवटचे चार शशीची हिरोईन) सगळे चित्रपट हिट किंवा सुपरहिट झाले. 

'खुद्दार'मधल्या 'मच गया शोर'मधे नथ घालून नाक मुरडणारी, नऊवारी घातलेली परवीन काय अप्रतिम देखणी दिसलीये, 'दिवार' मधली अनिता. त्यात तिनी अभिनय केला होता खरंच. मूल होणार, लग्नं होणार म्हणून आनंदलेली अनिता तिनी छान दाखवली होती. यश चोप्रा डायरेक्टर म्हणून चांगला असेल पण तो पार्शल होता. श्रीदेवीसाठी 'चांदनी' मधला जुहीचा रोल कापला (त्या बदल्यात तिला 'डर' दिला), 'डर'मधे त्यानी शाहरुखसाठी सनीचा रोल कापला. 'सिलसिला'चं ओरिजिनल कास्टींग परवीन आणि स्मिता पाटील असं होतं. मग ते सगळं बारगळलं, कुणी सांगावं स्मिताच्या प्रेझेंसनी वेगळी परवीन दिसलीही असती कदाचित. फार अभिनयक्षमता नसताना तिला यश मात्रं अफाट मिळालं. सगळं भरघोस मिळाल्यावर काय करायचं आता नेमकं हे उमजलं नाही की नैराश्य येत असावं. विनोदखन्ना असाच बायको, मुलं सोडून रजनीशकडे गेला (गेला नसता तर बच्चनला टफ होता तो) तशी परवीन ८३ ला शांतीच्या शोधात देशोदेशी फिरायला लागली. 

८९ ला ती भारतात आली ते फक्तं तिचं नाव घेऊन, हवा भरलेल्या फुग्यासारखी ती जाड झाली होती. तिला पॅरानॉईड स्किझोफ्रेनिया झालाय असं लोकांचं म्हणणं होतं आणि तसं काही नाहीये असं तिचं. त्यामुळे तिनी नातेवाईकांसकट सगळ्यांशी संबंध कमी केले आणि ती अजूनच एकटी पडली. बिल क्लिंटन, रॉबर्ट रेडफोर्ड, प्रिन्स चार्ल्स, मोसाद, केजीबी, सीआयए, सीबीआय, काही गव्हर्नमेन्टस मला मारायला टपलीयेत. अमिताभ इंटरनॅशनल गँगस्टर आहे, त्याच्या गुंडानी मला एका बेटावर नेऊन माझ्या कानाच्या जवळ सर्जरी करून एक चीप घातलीये असे आरोप तिनी केल्यावर ती शहाणी राहिली नव्हती हे नक्कीच होतं, ते कळायला डॉक्टर कशाला हवा होता. बच्चनचे सिनेमे केबलवर दिसले तरी ती व्हायोलंट व्हायची म्हणे. मुस्लिम परवीन नंतर ख्रिश्चन झाली पण धर्म बदलला म्हणून मन:शांती मिळत नाही. निदान चार पैसे राखून असल्यामुळे ती रस्त्यावर आली नाही एवढं मात्रं झालं.   

दैव माणसाला कुठल्या मार्गानी नेईल सांगता येत नाही. मधुमेहामुळे तिच्या डाव्या पायाला गँगरीन झालं होतं, त्यामुळे ती व्हीलचेअर वापरायची. तीन दिवस दरवाज्याबाहेरचं दूध, पेपर उचललं न गेल्यामुळे कुणीतरी पोलीस बोलावले आणि त्यांना तीन दिवसापूर्वी मेलेली, पायाला बँडेज असलेली, वस्तू अस्ताव्यस्त पडलेली, पोटात अन्नाचा कण नसलेली श्रीमंत परवीन सापडली. ती मेल्यावर संपत्तीवर हक्क सांगायला मरताना एकटी असलेल्या परवीनच्या नातेवाईकांची झुंबड उडाली. तिच्या मृत्युपत्राप्रमाणे सत्तर टक्के संपत्ती गरीब 'बाबी' लोकांच्या मदतीसाठी ट्रस्टला, वीस टक्के तिचा मित्रं मुरादखान बाबीला आणि उरलेले दहा टक्के ख्रिश्चन मिशनरीला दान गेले. सगळं वाटून ती २३ जानेवारी २००५ ला तिच्या आईच्या शेजारी मातीत विसावली. पुढे पाच वर्षांनी जागा संपल्यावर नविन येणा-यांसाठी जागा करायला सांताक्रूझची दफनभूमी खोदली गेली त्यात ती, मधुबाला, रफी, तलत, साहिर आणि नौशादचे अवशेष दुसरीकडे हलवले गेले. 

एरवी कधी भेटले नसतील सगळे एकत्रं पण निदान या कारणानी एकमेकांत मिसळले असतील. दोन सौंदर्यवती, दोन गायक, एक शायर आणि एक संगीतकार. मातीत गेलं एकदा की काही नाही यातलं, गरीब श्रीमंत, सुंदर, कुरूप सगळेच सारखे. परवीन काय आपण काय, मातीत जायच्या आत नाव राहील असं चांगलं काहीतरी करून जाता यायला हवं एवढं खरं. 

जयंत विद्वांस  

तिची आणि त्याची गोष्टं...

चोवीस वर्षांपूर्वी मुली, काय मुलं काय एवढी डेरिंगबाज नव्हती. ती अपघाताने दोन दिवस त्याच्या घरी आली त्याच्या बहिणीबरोबर. तो चोवीस, ती सतरा. दोन वेण्या, काळभोर डोळे, नावाप्रमाणे हसमुख चेहरा. प्रपोझ वगैरे करायची गरजच पडली नाही. काय झालंय ते दोन्हीकडे समजलं होतं मग उगाच शब्दं कशाला खर्चायचे. तिनी एकटक बघावं आणि या बावळटानी चुकून तिच्याकडे बघितलं तर तिनी पटकन लाजून दुसरीकडे बघावं इतकं सगळं अलवार आणि नवखं. बाकी पब्लिकला कळलं होतं पण दोघांनाही ते टॉप सिक्रेट वाटत होतं. एकदम 'पुष्पक' सिनेमा, सायलंट मुव्ही. तो तिला स्टेशनला सोडायला गेला जाताना. एरवी अखंड बडबड करणारा तो एकही शब्दं बोलला नाही आणि ती पण मागे टीचभर गाडीवर वितभर अंतरात अर्ध्या फुटाचं अंतर कसोशीने पाळत गप्पं बसलेली. 

साधनं जेवढी मदत करतात तेवढीच गंमत पण घालवतात. आता मोबाईल आले. लोकं सतत बोलतात एकमेकांशी, पटकन जवळ येतात तेवढ्याच वेगानी लांब जातात. तेंव्हा दोघांच्या घरी लँडलाईनपण नव्हता. कित्त्येक महिन्यात बोलणं शक्यं व्हायचं नाही. पत्रं हाच उपाय, ते पण कुणाच्या तरी पत्त्यावर पाठवायचं. ते वहीत ठेवून किंवा कुणाच्या घरी बसून वाचायचं. तो वीसेक पानं लिहायचा, ती दोन तीन. दोनेक  महिन्यातून कधी तरी ते भेटायचे. दोस्ताच्या घरी किंवा कुठे सेटिंग लावून. मधे दोन हात अंतर ठेवून बसायची ती. साहजिकच होतं ते, बंद घरात काहीही होऊ शकलं असतं, म्हणून. ती एकटक सगळं ऐकायची. एकदा ती म्हणाली, 'तुझे डोळे खूप छान आहेत'. तो म्हणाला. 'आत्तापर्यंत कुणी सांगितलंच नाही मला असं'. 'म्हणून तर सांगितलं, तू एक गोड बावळट आहेस'. 'तू तरी कुठे मोठी शहाणी आहेस?' 'तुला हो म्हटलं तिथे झालंच की सिद्ध मी मूर्ख आहे ते'. निघताना तिचा चेहरा निर्माल्यं व्हायचा, त्यालाही परत येताना जीवावर यायचं. 

मग एक दिवशी तिनी आईला गुपित सांगितलं. तिनी वेळकाळ बघून नव-याला सांगितलं. मग शहाण्या बापासारखा तो त्याच्या घरी गेला. 'लग्नं इथे का आमच्या इथे? अपेक्षा काय आहेत?' वगैरे विचारपूस झाली. ती एकुलती एक आणि एक लहान भाऊ. तिच्या आईला तो आवडला होता पण नवरा आग्यावेताळ. ''घरी बोलून फोन करतो', म्हणाले. घरी गेल्यावर त्यानी दोन महिन्यांनी सांगितलं, 'नको, त्याचा पार्टनरशिपमधे धंदा आहे, नोकरी असती तर हो म्हटलं असतं'. ती फुरंगटली. कसं सांगायचं हे तिला कोडं. तिनी धीर करून त्याला सांगितलं. मग तो म्हणाला, 'अशीच येशील? लग्नं करू, मी सांगितलंय घरी'. ती म्हणाली, 'बाबांना दोनवेळा अँटॅक येऊन  गेलाय, मी तसं केलं आणि काही बरं वाईट झालं तर आयुष्यभर खात राहील, मागे लहान भाऊ आहे म्हणून नको'. मग परत ते भेटले एकदा. 'थांबशील माझ्यासाठी?' 'थांबेन, पण अजून काही वर्षांनी तुझं हेच कारण असेल तर कसं करायचं?' तिच्याकडे उत्तर नव्हतं. फक्तं प्रश्नं उरले मग दोघंही गप्पं झाले. ती रडत म्हणाली, 'तुझी पत्रं ठेवणं शक्यं नव्हतं खरंच मला, म्हणून नाईलाजाने फाडून टाकली सगळी'. तिनी आधी सांगितल्यामुळे तिची पत्रं त्यानी बरोबर नेली होती, ती तिला परत दिली. पत्राच्या शेवटी असायचे ते 'तुझी, तुझी आणि फक्तं तुझीच' हे अर्थ संपलेले शब्दं तिचे तिनी परत घेतले. 

मग दोघंही अनोळखी झाले. सातेक महिन्यांनी तिनी एकदा झोपेच्या गोळ्या घेतल्याचं कळलं त्याला. मग तो तिला भेटून आला पण घटना घडून महिने लोटल्यामुळे तेवढा असर शिल्लक नव्हता. 'का केलंस असं? आणि कळवता पण नाही आलं साधं?' 'काय कळवणार होते नाहीतरी? वाचले हे? आठ दिवस होते दवाखान्यात, परत नाही करणार असं काही'. एकेकाच्या पश्चातापाच्या कल्पना असतात. आपण याला नाही म्हटलंय या गंडापोटी अर्धा फूट लांब बसणा-या तिची समर्पणाची तयारी होती. तो मोठा होता वयानी, ती अजाण होती. त्यामुळे घडलं काहीच नाही. सगळं बोलून झाल्यावर निघताना तिचा चेहरा खट्टू झाला, त्यालाही कदाचित हे शेवटचं भेटणं या विचारानी परत येताना जीवावर आलं. निरोप पटकन संपवावा. मागे वळून बघितलंत की काँक्रीट स्लॅबपण ढासळतो. तिचं मग वीस वर्षांपूर्वी लग्नं झालं, त्याचं नोकरी लागल्यावर सतरा वर्षांपूर्वी. एकोणीस वर्षांपूर्वी ती दिवाळीत त्याला रस्त्यात भेटली. 'कसा आहेस?' 'मस्तं, तू कशी आहेस?' 'ठीक, लग्नं केलंस?' 'नाही अजून पण करणार तर आहेच :) ', 'किती अचानक भेटलास'. 'बाकी बरी आहेस ना?' 'हो'. 'चल निघू? आईकडे चाललीये'. 'बाय'. अजून एक वर्षानी 'बीस साल पहले की बात है' म्हणता येईल. 'त्या'ची बायको गंमतीने म्हणते, 'ती' सुखी झाली, सुटली आणि मी अडकले. तो फक्तं हसतो. तिनी सुखीच असावं अशी त्याची कायमच इच्छा आहे. 

चोवीस वर्ष झाली. आता त्याला कुणी म्हटलं 'तुमचे डोळे खूप छान आहेत' तर तो म्हणतो 'थँक्स' आणि मनात म्हणतो, 'तिनी चोवीस वर्षांपूर्वीच सांगितलं होतं हे मला पण कुणी म्हटलं की बरं वाटतं, त्या निमित्ताने का होईना ती आठवते'. तिची आणि त्याची गोष्टं अशीच आहे, अर्धी राहिलेली. जग खूप छोटं आहे, त्याला वाटतं, कधी तरी ती त्याला भेटेल रस्त्यात. तेंव्हा कदाचित त्याला चष्मा असेल, तो मुद्दाम काढेल आणि ती हसून म्हणेल, 'अजूनही तुझे डोळे खूप छान आहेत बर का '.  

तिची आणि त्याची गोष्टं... 

जयंत विद्वांस 

सत्तर एमएम चे आप्तं (१५)…. राखी मजुमदार…

काल राखी एकोणसत्तर वर्षाची झाली. भारताच्या स्वातंत्र्याला जितकी वर्ष पूर्ण होतील तितकीच वर्ष राखीलाही होत रहातील कारण ती १५ ऑगस्ट १९४७ ला बंगाल मधे जन्माला आली. तिच्या वडिलांचा बुटाचा धंदा होता तो सोडून त्यांना बांगलादेश मधून बंगालला यावं लागलं. ती ही हेलनसारखीच विस्थापित होती. सोळाव्या वर्षी तिचं लग्नं पत्रकार अजय विश्वासशी झालं जेंव्हा तिला लग्नाचा अर्थही माहित नव्हता आणि अठराव्या वर्षी ते मोडलं. तिचं दुसरं लग्नं मात्रं ब्रेकिंग न्यूज होती. संपूर्णसिंह कालरा उर्फ गुलझारशी तिचं लग्नं झालं. स्वप्नं कितीही सुंदर असलं तरी फार काळ टिकत नाही तसं काहीसं झालं. मीनाकुमारीमध्ये अडकलेल्या गुलझार आणि एक वर्षाच्या मेघनाला मागे सोडून ती एक दिवस घर सोडून गेली. 'माझ्या आयुष्यातील सगळ्यात मोठी लघुकथा' असं म्हणायचा गुलझार तिच्या बाबतीत. ती निघून गेल्यावर तो म्हणाला होता, 'शहर की बिजली गई, बंद कमरेमें बहोत देर तक कुछभी दिखाई न दिया, तुम गई थी जिस दिन, उस रोज ऐसाही हुआ था'. बडे लोग, बडी बाते. 

शशी कपूर (१०) आणि अमिताभ (८) बरोबर तिनी जास्ती काम केलं. 'त्रिशूल', 'काला पत्थर', 'मुकद्दरका सिकंदर', 'कभी कभी', 'कस्मे वादे' ('शान' मधे वहिनी होती आणि 'लावारीस' धरला नाही कारण पडद्यावर समोरासमोर नाहीत पण ती त्याची आई होती त्यात) हिट झाले पण 'बेमिसाल', 'जुर्माना', 'बरसात की एक रात' फ्लॉप झाले. राखीचं एक कौतुक मला कायम वाटत आलंय. सिनेमा हिट असो फ्लॉप असो, तिच्या करिअरवर काही फार परिणाम झाला नाही त्याचा. 'जीवनमृत्यू', 'शर्मिली', 'ब्लॅकमेल' 'लाल पत्थर' मधली राखी अवखळ, लोभस, गोंडस होती नंतर ती फार मॅच्युअर्ड वाटायला लागली पडद्यावर. ग्रेसफुल होतीच ती. अतिशय गंभीर चेह-याची खरतर ती, आब राखून असलेली, गप्पं असणारी माणसं एक वचक निर्माण करतात. कधीही स्फोट होईल या भितीनी लोक चार हात लांब असतात. राखी तशी होती. ती एकूण १६ वेळा नॉमिनेट झाली फिल्मफेअरसाठी (बेस्ट ८, सपोर्टींग ८) आणि माधुरी (६/१४) पण म्हणून तिची काही माधुरीसारखी क्रेझ नव्हती. 

राखीचे पटकन दहा भन्नाट रोल, अजरामर डायलॉग, गाणी सांगा म्हटलं तर अवघड आहे पण मला राखी आवडायची. तिचे काही रोल्स माझ्या लक्षात आहेत. 'दुसरा आदमी', 'परोमा' 'तृष्णा', 'श्रद्धांजली' मी पाहिलेले नाहीत त्यामुळे त्यावर उगाच पिंक टाकणार नाही. अशोककुमार जेवढ्या सहजतेने नायकाचा चरित्रं अभिनेता झाला तेवढ्याच सहजपणे राखी आई झाली. निरुपा रॉय, रत्नमाला, रिमा यांचं कौतुक झालं तेवढं राखीचं नाही झालं. विधवा, अन्याय झालेली आणि मुलं मोठी झाल्यावर सूड घेतात अशा भूमिका तिच्या वाट्याला जास्ती आल्या. 'करण अर्जुन', 'खलनायक'. 'रामलखन', 'सोल्जर', 'बाजीगर' यात ती तशी होती. 'बाजीगर' मध्ये ती वेडी होती त्यामुळे सूड घेतल्याचा आनंद तिला मिळत नाही एवढाच फरक. मद्यसेवनानी बोजड झालेल्या जिभेनी 'मेरे करण अर्जुन आयेंगे' म्हणते तेंव्हा मला थोडं वाईट वाटतं. घा-या डोळ्यांची, गोब-या गालांची, रॉयल लूक असलेली राखी 'गीत गाता हू मैं 'गाण्यात 'लाल पत्थर'मध्ये हेमा मालिनीपेक्षा सरस दिसते. 

'गदर-एक प्रेमकथा' काढणारा पण एक्याऐंशी साली पैसे नसलेला तेवीस वर्षाचा डायरेक्टर अनिल शर्मा तिच्याकडे गेला होता 'श्रद्धांजली' साठी. राखीने केला तो सिनेमा तरीही आणि तो हिट ही झाला. राखीचे काही अभिनयकण माझ्या लक्षात आहेत. 'शक्ती' मध्ये बापलेकात घुसमटलेली आई तिनी काय मस्तं उभी केलीये. 'बसेरा' मध्ये शशीकपूरच्या संसारात रमलेली रेखा बघून ती वेडी असल्याचं नाटक करून परत दवाखान्यात जायला निघते तेंव्हा ते नाटक ओळखलेल्या पूनम धिल्लनकडे ती जे बघते, बास, फिल्मफेअर किती मिळाले वगैरे काही संबंध नाही अशी बघते ती. तिचे तीन तळतळाट माझ्या लक्षात आहेत. असं वाटतं की वास्तवात ती जर कुणाला असं म्हणाली तर लागतील तिचे शाप. एक 'करन अर्जुन' मधला, एक 'रामलखन' मधला आणि एक 'बाजीगर' मधे दलीप ताहिलला ती बोलते तो. तिचा स्वभाव जसा शांत आहे तशा भूमिकेत ती त्यामुळे अजून जमून जाते. 'त्रिशूल' आणि 'काला पत्थर' मध्ये ती कुठेही कमी पडलेली नाही अमिताभसमोर. 

पण मला तिचा सगळ्यात आवडलेला चित्रपट 'साहेब'. मी तो खूपवेळा बघितलाय. ती बडी बहू आणि सासरा उत्पलदत्त. प्रेमळ, घर सावरून घेणारी, मानानी मोठी आणि मनानेही मोठी असलेली, धाकटा दिर अनिलकपूरवर पुत्रवत प्रेम करणारी तिची भाभी बघाच. माणूस बोलतो समोरच्याला एक राग आल्यावर तावातावाने, चिडून आणि एक सात्विक संतापानेही बोलतो. राखीच्या त्या सात्विक रागाच्या उद्रेकी संवादाला मला हमखास रडू येतं. दवाखान्यात ती बघायला जाते त्याला, तेंव्हा काचेतून बघणारी राखी. संपूर्ण चित्रपटात कदाचित लेखक सचिन भौमिकनी लिहिलेल्यापेक्षा काकंणभर सरस बडी बहू तिनी पडद्यावर दाखवलीय. मतलबी दीरजावेकडे ती फक्तं बघते त्यात, उत्पलदत्तला सासरा म्हणून तिनी दिलेला रिस्पेक्ट बघाच एकदा. असल्या परफॉर्मन्सना बक्षिस नसेल मिळत पण मला आवडला तो. तसं तर काय 'शोले'ला पण एकंच फिल्मफेअर होतं म्हणून तो काय पाहिला नाही का कुणी?  

राजेश खन्ना हा अमिताभपेक्षा व्हर्सेटाइल अभिनेता होता असं तिचं मत आहे. काही काही गोष्टी मोठ्या गंमतीशीर असतात, पटकन लक्षात येत नाहीत. राखीच्या नशिबात तीन गोष्टी कधीच पडद्यावर नव्हत्या - कॉमिक रोल, गुलझारच्या दिग्दर्शनाखाली काम आणि नृत्यं. तिच्यावर एकही डान्स नाही. ती आली तेंव्हापासून ते आत्तापर्यंत गोबरे गाल आणि तब्येत राखून आहे. एकतर ती स्वतः किंवा इतरांविषयी खूप कमी बोललीये. मीनाकुमारीच्या 'मै चूप रहूंगी'सारखी ती गप्पं आहे. आधी ती अमिताभच्या शेजारी रहायची. त्याच्या लग्नात 'भादुरी आणि मंडळी' तिच्याच घरी उतरली होती. नंतर तिनी पुलंचा 'मुक्तांगण' बंगला विकत घेतला. २०१५ नंतर ती आता पनवेलच्या फार्महाउसवर राहतीये. आता थकलीये, फारशी दिसतही नाही कुठे. 

काय करत असेल फार्महाऊसवर एकटी? असले दळिद्री प्रश्नं मला पडतात आणि विषण्ण व्हायला होतं. सूर्यास्त तरुणपणात कॅमेरात टिपायची मोठी हौस असते पण आता फक्तं सनसेट अशी वेळ आली की काय टिपणार? अवघड आहे सगळं. 'पल पल दिलके पास' ऐकतो आता , नको ते अभद्र विचार उगाच. 

जयंत विद्वांस