पुन्हा पुन्हा......

पुन्हा पुन्हा...... 

थरथरे हात माझा
हात सोडताना तुझा
अडखळे श्वास माझा
आठवांनी तुझ्या पुन्हा

दाटलेले हुंदक्यांनी
कोंडलेला प्राण आहे
जळतो, तरी नंतर
नशिबी सरण पुन्हा

सांगताना गोष्टं माझी
तुझ्या समीप थांबते
पूर्ण ती होणार नाही
राहते अपुरी पुन्हा

जयंत विद्वांस

पुन्हा......

पुन्हा......

 

संपले क्षण सुखाचे
शल्यं झाली ताजी पुन्हा

खंगलेले भाग्यं अन्
उद्या जगायचे पुन्हा

अंधार माझा सोबती
उजेडी एकटी पुन्हा

शिवते एकेक टाका
उसवतो जरी पुन्हा

जटायूचा आव माझा
एकांती चिमणी पुन्हा

जयंत विद्वांस

लल्याची पत्रं (१६) …'रजनीगंधा फूल तुम्हारे… '

लल्याची पत्रं (१६) …'रजनीगंधा फूल तुम्हारे… '
 

ब-याच दिवसात काही पत्रं नाही. काल एका च्यानलवर लागलं होतं 'रजनीगंधा फूल तुम्हारे…'. तीच 'आनंदची जोडी. योगेश आणि सलील चौधरी. हा चित्रपट काही मी पाहिलेला नाहीये पण दोन्ही गाणी मात्रं लक्षात आहेत त्यातली. एक मुकेशचं 'कई बार युंही देखा है' आणि हे एक लताचं. स्टोरी बिरी काय माहित नाही मला त्यामुळे सिच्युएशनल आहे का हे गाणं, माहित नाही. विद्या सिन्हा काय, अमोल पालेकर काय मला खूप आवडतात असं म्हणणारा माणूस मला सापडायचाय. पण दोघांनी खूप चांगल्या चित्रपटात कामं केली आहेत, इमाने इतबारे अगदी. मला तिचा 'इन्कार' आठवतो, मुळात तो लोकांना 'मुंगडा मुंगडा'साठी आठवतो यात तिचा दोष नाही. सणसणीत शरीरयष्टीची होती ती. तिचा 'सबूत' नावाचा थ्रिलर मी बालपणी पाहिला होता, एवढा आठवत नाही
आता. पुढे कुठे गायब झाली काय माहित. असो! 

या गाण्याची चाल अप्रतिम तर आहेच पण म्हणण्याचा जो स्लो स्पीड आहे ना त्यामुळे ते जास्तं चांगलं वाटतं मला. रात्रीच्या अंधारात ऐकावं हे गाणं (ती एक वेगळी यादी आहेच माझ्याकडे, डोळ्यात बोट घातलं तर दिसणार नाही अशा शांत एकांती अंधारात ऐकायच्या गाण्यांची). कोमल आणि शुद्ध असे दोन्ही गंधार आहेत त्यामुळे वेगळीच मजा येते ऐकायला. तांत्रिक भाग सोड पण अशी चाल बदलली की कानाला गोड लागतं एवढं खरं.

काही वेळा आपण नावं ऐकून गोष्टी ऐकतो, बघतो, लक्ष देतो. पण काही वेळेस असंही होतं नावं नसेनात का माहित लोकांना गाणी, गोष्टी माहित असतात. हे गाणं खूप लोकांना माहित असेल पण चित्रपट, हिरोईन, गीतकार, संगीतकार माहिती असेलंच असं नाही कारण ते समजल्यानी किंवा माहिती नसल्यानी ऐकण्याच्या आनंदात काहीही फरक पडणार नाहीये. हळूवार लिहिणं हे ऐ-यागै-याचं काम नाहीये. योगेश यात हातखंडा असलेला माणूस.  माणसाला खरं तर मुक्तं जगायला किती आवडतं, पण लादलेली आणि स्वत: लादून घेतलेली बंधनं यात जमीन अस्मानाचा फरक असतो. शरीरावर हक्क सांगता येतो, मनावर? ज्याच्या त्याच्या हातात आहे ते, पण योगेश - तो म्हणतो, श्वासावर अधिकार दिलाय. क्या बात है! हे लोक असं अवघड लिहून जातात ना, आपल्या कल्पना दारिद्र्याची जाणीव करून देतात.‘कितना सुख हैं बंधन में’ ही ओळ ज्या पट्टीत म्हटलीये ना त्याला तोड नाहीये, अगदी गुपित सांगितल्यासारखी. बंधन लादून घ्यायचं आणि त्यात आनंदात रहायचं, किंबहुना त्यामुळेच जास्ती आनंद झालाय ही कल्पनाच रोमांचित करणारी आहे.

योगेश मोरपीस दौतीत बुडवून लिहितो बहुतेक. कल्पना सुद्धा हटके असतात. डोळ्यात फक्तं त्याचीच स्वप्नं घेऊन फिरतीये ती, प्रेमभावनेनी ओथंबलेला रंगबिरंगी ढग व्हायचं आणि त्याच्या अंगणात रितं व्हायचं. बाप्या माणूस बाईच्या मनातलं लिहितोय, दाद द्यायलाच हवी त्याच्या तरलतेला. विद्या सिन्हा त्या निशिगंधा इतकीच सुंदर, प्रसन्नं, ताजी दिसते. फास्ट गाण्यांपेक्षा हळुवार गाण्यांवर अभिनय करणं जरा अवघडच वाटतं मला. जागा भराव्या लागतात, टेम्पो स्लो असतो, कसब लागतं. आपल्या राशीजवळून नेपच्यून जात असेल तर दिवसभर आपण एकंच ओळ गुणगुणतो असं वाचलं होतं, आपल्या राशीत तो वस्तीलाच असावा बहुतेक.

--जयंत विद्वांस          

 

रजनीगंधा फूल तुम्हारे, महके यूँ ही जीवन में
यू ही महके प्रीत पिया की मेरे अनुरागी मन में

अधिकार ये जब से साजन का हर धड़कन पर माना मैने

मैं जब से उन के साथ बँधी, ये भेद तभी जाना मैने

कितना सुख हैं बंधन में

हर पल मेरी इन आखों में बस रहते हैं सपने उन के

मन कहता हैं मैं रंगों की, एक प्यार भरी बदली बन के

बरसू उन के आँगन में

गीतकार : योगेश

गायक : लता मंगेशकर

संगीतकार : सलील चौधरी

चित्रपट : रजनीगंधा - 1974

नंदुशेठ.....

 त्याची आणि माझी फार काही ओळख नाही. काही मुक्तछंद मी टाकले होते मराठी कविता समूहावर, त्यातला एक जरा बरा होता (मी काय म्हणते….) तो नंदुशेठनी शेअर केला, मग काहीवेळा बोलणं झालं (फेसबुकवर होतं ना, तसंच, फार काही भारी बिरी नाही). नंदुशेठ गझल लिहितो? नाही, तो लिहितो ती गझलच असते. माणसानी नेहमी चांगलं वाचत राहावं म्हणजे आपल्याला काय काय येत नाही ते कळतं. मला झाडाखाली न बसता हे ज्ञान प्राप्तं झालं आणि कविता हा आपला प्रांत नाही (गझल तर कोहिनूर समान आहे मला, दुर्मिळ, अप्राप्य, अशक्यं) याची जाणीव झाली.

शिंक कशी सहज येते तसं नंदू सहज लिहितो. कुठलाही आवेश, अविर्भाव मला त्याच्या लिहिण्यात दिसलेला नाही. त्याच्या इंग्रजी लिखाणावर तर मी आता न बोलणे उत्तम कारण माझे शब्दं कमी पडतात (वर्णन करण्यासाठी, इंग्लिशचे आहेतच कमी). मोहाच्या फुलांचा वास घेतला की कसं गरगरल्या सारखं होतं, तसं होतं. शब्दांनी संमोहित करायची जादू त्याच्या इंग्रजीत आहे. शेवटापर्यंत तो तुम्हांला वाचायला भाग पाडतो (कुण्या एकाची भ्रमणगाथा, तुंबाडचे खोत वाचताना तसं झालं होतं मला). एंड काय आहे, पुढे काय घडणार आहे का वेगळं, असल्या गोष्टींची गरज त्याच्या इंग्रजीला पडत नाही. लोक साध्या गोष्टींवर का लिहित नाहीत कारण त्यात काही चमकदार नसतं. नंदू शब्दसंग्रह आणि वाक्यरचनेच्या जोरावर साधी गोष्टं पण चमकदार करतो (मोटारसायकल-एक वेडा पोस्ट अभ्यासूंनी वाचावी). हाताला चव असते म्हणतात तशी त्याच्या लिखाणाला चव आहे.

दाद देणे, कुणी लिहिलंय यापेक्षा काय लिहिलंय ते वाचणे आणि त्याची पोच देणे हे त्याचे मोट्ठे गुण आहेत. 'जे जे आपणांसी ठावे…' च्या धर्तीवर तो 'जे जे चांगले आपणांसी ठावे…' ते सगळ्यांना सांगावे, हे सुद्धा स्वभावात लागतं. त्याचा गझलरंग मी आजवर दोनवेळा पाहिलाय. वाचन करताना कान योग्यं जागी दाद येतीये की नाही ह्यासाठी टवकारलेले असतात. पण छप्परतोड दाद आली तरी त्याचा शर्ट फार फुगत नाही. छातीशी हात लावून तो मान झुकवतो, पुढे सरकतो. शब्दांचे योग्यं (मूळ) आणि अभिप्रेत असलेले अर्थ तो वाचण्यातून बरोब्बर पोचवतो. अभिप्रेत अर्थाला आलेली दाद त्याला  सुखावून जाते (ऐका : … ही वेळ नाही). मग त्याच्या ब्रौन्झ चेह-यावर मस्तं तकाकी येते. कार्यक्रम सुरू असताना आपलं झालं की तो टिवल्या बावल्या करत नाही. दुस-याचं पण कान देऊन, लक्ष देऊन ऐकतो, कुणी काही जबरा बोलून गेलं की तो उठून टाळ्याही वाजवतो. ज्यातलं आपल्याला येत नाही त्या क्षेत्रातल्या माणसाचं कौतुक करतोच आपण, ज्यातलं आपल्यालाही येतं त्यात कुणाचं तरी कौतुक करणं यासाठी मोठं मन लागतं. त्याच्याकडे संकुचितपणा नाही.

पाच फुटाच्या आसपासचा नंदू असाच रहावा, नाव मोठं होईलच अजून. पाय हवेत गेले की भौतिक उंची वाढल्यासारखं वाटतं, नंदूची भौतिक उंची त्याच्या गुणांच्या, प्रसिद्धीच्या, लेखनाच्या दर्जाशी व्यस्त प्रमाणात राहो, ही सदिच्छा. मला जे दिसलं ते सांगितलं, कुणाला त्याचे अवगुणही माहित असतील पण मला त्याचाशी काही कर्तव्यं नाही. कुणाकडून घेता आलं तर चांगलं घ्यावं या मताचा मी आहे. वाईट गुण दुस-याचे कशाला घ्यायचे, आपल्या स्वत:कडे ते असतातच भरपूर. त्याचंही क्रेडिट का उगाच लोकाला द्या. असो! नंदुशेठ, तुम ऐसाच लिखता रहो!  

--जयंत विद्वांस

मुक्ताबाई…

तिसरीत असेन, पंचाहत्तरच्या सुमारास आम्ही पर्वती दर्शनला चाळीत रहायला आलो. पूरग्रस्त वसाहत. घरात फरशी नाही, आधीच्या माणसानी बिल भरलं नसल्यामुळे लाईट नाही, चार बि-हाडात एक संडास (त्यात आमच्या चौघांचा होता त्याचं भांड फुटल्यामुळे तो बंद, दुस-याकडे किल्ली मागावी लागायची), पाणी मागे नळ कोंडाळ्यावर भरावं लागे अशी सगळी परिस्थिती. संपूर्ण पर्वती दर्शनमधे चार ते पाच ब्राम्हण कुटुंब. समान धागा एकंच, सगळ्यांची आर्थिक परिस्थिती एकसारखीच. शेजारी एकाबाजूला ओगले आणि दुस-या बाजूला मारणे.

माझ्या आईला ताई नाव तिथेच पडलं. तिच्या अर्ज करण्यामुळे संडास रिपेअर झाला. त्यामुळे वट वाढला. जातीमुळे मान आपोआपच मिळू लागला, चांगलं सांगणारं शेजार लाभल्याचा त्यांना आनंद झाला. मारण्यांची स्टोरी  फारच अवघड होती, तीन मुली, एक मुलगा, घरात लाईट नाही, नोकरी नाही. आंधळी सासू, परत आलेली मेव्हणी आणि ही सहा माणसं. कचकचून भांडायचे, सोप्पा उपाय दारू पिणे, मारणे पिऊन यायचे आणि कुणाला तरी एकाला रगडायचे, स्पेसिफिक असं कुणी नाही, जो पहिला हातात सापडेल तो. मुक्ताबाई त्यांची बायको. साडेचार फूट उंची, नऊवारी, मोठ्ठ कुंकू आणि चार वाक्यानंतर 'म्हणून म्हणलं' असं पालुपद.

त्यांची बहिण चार घरी कामं करायची, आमचं पाणी भरायच्या. मग मुक्ताबाई आमची धुणीभांडी करू लागल्या. जवळजवळ सत्तावीस वर्ष. बाबा दुकानात होते. तिथेच मारणे कामाला लागले मग मुक्ताबाई जाऊ लागल्या धान्यं निवडायला. लिहिता वाचता काही यायचं नाही, म्हटलं, बस कशी कळते, म्हणायच्या ४ चा आकार पाठ झालाय तो दिसला की आपली बस. प्रचंड कष्टाळू बाई. काम स्वच्छ, चोख, बसून दिवसात दोन दोन पोती धान्यं, डाळी निवडायच्या दुकानात. बसनी ये जा, आयुष्यात छत्री, रेनकोट, स्वेटर असली कुठलीही ऐश नाही, अगदीच उठवत नाही असं वाटलं तर डॉ.मेहंदळे बाईंना (यांच्यावर पण लिहिणार आहे) दर्शन द्यायच्या.

कधी दांडी नाही, खोटी कारणं नाहीत. त्यांच्या एवढं हंसासारखा शुभ्रं धुतलेला बनियन मी पाहिलेला नाही. आमचे कपडे खूप काळ टिकण्यात त्यांचाही वाटा आहे, पितळ्याचे डबे, भांडी अशा घासायच्या की खराब होतील या भीतीने हात लावायला लाज वाटली पाहिजे. कधीही कपड्याला, भांड्याला साबण, पावडर राहिलीये असं चुक्कून नाही. स्वच्छपणा, टापटीप, काम आपलं समजून करणे या गोष्टी मुळात स्वभावात लागतात, तिथे शिक्षणाचा संबंध काही नाही. एक पितळ्याचा कडीकोयंडा असलेला डबा आहे आमच्याकडे (ते डबे कसे आले त्याची स्टोरी परत कधीतरी), कधीही त्या कोयंड्याच्या कडेनी, कपाचे, कढइचे कान -   हिरवं राहिलेलं किंवा काळपटपणा पाहिलेला नाही. फरशी अशी पुसायच्या की संगमरवरावरून फिरतोय असं वाटावं.

 
अनेक वर्ष पगार घेतलाच नाही हातात. मुलींची काळजी, आईच्या नावावर रिकरिंग काढायच्या. तिन्ही मुलींची लग्नं त्या बाईनी एकटीच्या हिमतीवर केली, पुढे नव-यानी माळ घातली. तो त्रास संपला. त्यांचे दोनेक लाख आईच्या नावावर होते. दोन वर्षामागे आई एकदा त्यांनी म्हणाली, अहो तुमचे पैसे तुमच्या नावावर ठेवा, उद्या मला काही झालं तर तुमचे पैसे आहेत हे कुणाला माहित नाही, बुडतील तुमचे. त्या जे म्हणाल्या ते आपण नाही म्हणू शकत. भाबडेपणाला पण यश असतं जगात. म्हणाल्या, आयुष्यं तुमच्या मदतीनी चांगलं गेलं, अन्नाला, नोकरीला लावलंत, अडीअडचणीला उभे राहिलात मागे कायम, मुलींची लग्नं झाली, सुखात आहे, तुमच्या मुलांना मिळाले म्हणून मला वाईट नाही वाटणार.

चार वर्षामागे मारणे गेले. मुक्ताबाई दोन आठवड्यापूर्वीच घरी येउन गेल्या. कमरेत वाकल्यात, बोळकं झालंय, केस पांढरे झालेत, चेह-याचं अगदी पिंपळपान झालंय. माझ्या मुलीला त्यांनीच आंघोळ घातलीये. आर्या म्हणायची, या आज्जींचे हात एवढे खरखरीत कसे? म्हटलं आपल्या भांड्यांवरून हात फिरव, त्यांचे हात खरखरीत आहेत म्हणून ते डबे अजून स्मूथ लागतायेत हाताला. अजून कुठे पांढरं स्वच्छ काही नजरेला पडलं की मुक्ताबाई डोळ्यापुढे येतात, येत रहातील.

--जयंत विद्वांस  

  

उकडीचा मोदक......

चला, उठायला हवं. वाजलेत तरी किती बघूयात. साडेसहा? बापरे, शेजारचे विनायकराव तयारही झाले असतील बोंबट्या मारत आले कसे नाहीत म्हणतो मी. रात्री डेकोरेशनच्या नावाखाली चांगलाच उशीर झाला. डेकोरेशन कसलं हो, उगाच आपलं झिरमिळ्या सोडल्या दहा बारा. मागे वहिनींची गुलाबी साडी लावली, पुढे चौरंग, दोन फ्लॉवर पॉट. संपली ताकद. मुळात डेकोरेशन कारण नव्हतंच उशिर व्हायला, गप्पा मारल्याने उशीर झाला. मी कोकणातला, त्यामुळे माझ्याकडे किस्से रग्गड, विनायकराव देशावरचे अघळपघळ. पण म्हातारपणात जात निघून जाते का हो? मी ही हल्ली गप्पा ठोकत वेळ काढतो.

दरवर्षी आम्ही याच गप्पा मारतो. बालपणापासूनचे, शहरातले, गणेशोत्सव आणि बदल काय काय झाले ते. परत जर जन्मं येणार असेल ना तर मला मात्रं तो कोकणातच हवा. ती मजा बदलत्या काळाप्रमाणे नाही येणार कदाचित पण तरीही तिथेच हवा. आता कोकणात कुणीही नाहीये माझं. वाडवडिलार्जीत घर आहे मोडकळीला आलेलं. पाडण्यापेक्षा आपोआप पडलेलं बरं म्हणून तिथे एकही वारस जात नाही (कारण पाडण्याचा खर्च जास्तं आहे हा अस्सल कोकणी विचार त्यापाठीमागे आहे). असो! तर मुद्दा होता गणेशोत्सवाचा (म्हटलं ना मी ही अघळपघळ बोलतो हल्ली). काय गम्मत असते बघा, जुने वाईट दिवस आठवून माणसं रडत नाहीत कधी, उलट क्वचित वाट्याला आलेले चार चांगले, सणासुदीचे, मायेचे दिवस आठवून रडतात.

तुटपुंज्या पगारात पै पै बाजूला काढून गणपतीला गावाला नेणारे वडील आठवतात, तिच्या चपलेचा सोडल्यास इतर कुठलाही कुरकुर आवाज न करणारी आई आठवते, पहाटेच्या अंधारात वडिलांची विहिरीवरची आंघोळ, ते मंत्रपठण आठवतं, आईच्या आवरून घेण्यासाठीच्या हाका आणि आजीनी गोधडी बाजूला करून गालावरून फिरवलेला खरबरीत हात आठवतो, 'झोपलाय तर झोपू दे गं, रस्त्यात खड्डे कि खड्ड्यात रस्ता कळत नाही, अंग दुखत असेल, एस्टीनी यायचं म्हणजे खायचं काम नाहीये, आरत्या व्हायच्या वेळेस उठेल बरोब्बर आणि मेले सगळे एकदम उठले तर पाणी कशात तापवशील एवढ्या सगळ्यांसाठी' असं म्हणायची. मला कायम प्रश्नं पडायचा, असल्या खरबरीत हातांनी एवढे सुंदर, मऊसूत, एकसारखे पांढरेशुभ्र मोदक ती कशी काय करते? एकदा धपाटा घालून म्हणाली, रांडेच्या, माया लागते रे त्यासाठी मनात, पारीला चिकटून येते मग ती, पारी हातात फिरते ना तेंव्हा देवाचं म्हणते मी, चिरा सांधतो रे तो सगळ्या, नावं माझं  होतं. आता यातलं कुणीही नाही. आईचा मोदक फुटू नये म्हणून मी तिच्याजवळ बसून देवाचं म्हणायचो लहानपणी.

काय एकातून एक आठवत जातं बघा. आरत्या झाल्यावर आजीला नमस्कार केला की दोन तीन मिनिटांचा आशीर्वाद पुटपुटायची. आजोबा जानव्याची किल्ली दाखवून लपवलेल्या खाऊची, गमतींची लालूच दाखवायचे आणि खुणेने म्हणायचे, ये इकडे, तिचं संपायचं नाही. सात दिवस हा हा म्हणता सरायचे. विसर्जनाला जाताना आजी आजोबा नि:शब्द रडायचे. लहानपणी वाटायचं त्यात काय रडण्यासारखं आहे, आता कळतं. आपलाही काळ आता सरत चाललाय, एक दिवस आपल्यावर हीच वेळ असं वाटत असावं का?  आजोबा गणपती उचलताना म्हणायचे, पुढच्या वर्षी मी नसलो तरी चिंतामणी करेल तुझं सगळं नीट, पाठीवर हात असू दे तुझा सगळ्यांच्या. मग भरल्या डोळ्यांनी पाय ओढत नदीकडे जायचे.

घरातल्या सगळ्या मोठ्या माणसांचं विसर्जन करून सुद्धा खूप काळ लोटलाय आता. त्यांच्यामागे जमेल तेवढा उत्सव केला. पण त्यात मन काही रमलं नाही एवढं खरं. आयुष्याचे सरळ सरळ दोन भाग पडले, एक त्यांच्यासह, एक त्यांच्या विना. उकडीचा मोदक तोंडात जाताना आजीच्या, आईच्या खरबरीत हाताचा स्पर्श ओठाला व्हावा असं वाटून जातं. आता तो कितीही चविष्ट असला तरी घशाखाली आवंढ्याची सोबत असल्याशिवाय जात नाही.

माझंही वय विसर्जनाच्या आसपासच आहे म्हणा आता. पाटावर बसून मी तयार आहे. पण विसर्जनाची मिरवणूक बघितली की मला हसू येतं. देवाला सुद्धा नंबर लागल्याशिवाय विसर्जन सोहळा नाही तिथे माझ्यासारख्या सामान्याची काय कथा!  प्रत्येकाची अनंत चतुर्दशी ठरलेली आहे, कधी? एवढाच काय तो जीवघेणा प्रश्नं. चला आता सगळंच घाईनी आवरायला हवंय.

--जयंत विद्वांस  

मला सुंदर दिसलेल्या ललना (९)…. "नूतन"……

'नूतन'. माहेरची नूतन समर्थ, नंतर बहल, हम आपके… च्या मोहनीश बहलची आई, तनुजाची बहिण, काजोलची मावशी या असल्या इतर ओळखींची तिला गरज भासणार नाही असं काम तिनी चौपन्नं वर्षाच्या आयुष्यात केलंय. नर्गिस सारखीच ती कॅन्सरनी गेली. फक्तं सत्तर चित्रपट केले तिनी. रुढार्थानी ती सुंदर नाही. मग खरं तर रुढार्थ आता बदलायला हवेत. पण हाय चिक बोन्स, तरतरीत नाक, सावळी असली तरी आकर्षक पण सोज्वळ चेहरा, अमिताभ सारखी इम्पेरियल स्लिम आणि पडद्यावरही जाणवणारी उंची आणि सहज वावर तिला सुंदर करून सोडतात. (आता नाविन्यं नाही राहिलं, तब्बू, सोनाली बेंद्रे सारखे बांबू भरपूर आले.) अभिनयाशी व्यस्तं असते का उंची? तसं असेल तर नूतन अपवाद. वास्तववादी, परीघाबाहेरचा, अमुक तमूक स्कूलच्या पठडी मधला असं कुठलंही लेबल न चिकटलेला अभिनय करायची. 

नूतनचे मोजकेच चित्रपट मी पाहिलेत ते लहान असताना, त्यातल्या त्यात मला सीमा, आणि अलीकडचे कर्मा आणि मेरी जंग लक्षात आहेत. मी सरस्वतीचंद्र, बंदिनी, सुजाता, मिलन, मैं तुलसी तेरे आंगनकी ही पाहिलेत पण आता लक्षात नाहीत. तिच्यात आणि अशोक कुमारमधे मला कायम साम्यं वाटत आलंय, दोघांनी मिळेल ती भूमिका समरसून केली.पटकन आठवायला गेलात तर तुम्हांला बुद्धीला ताण द्यावा लागेल त्यांचे खूप सिनेमे  आठवण्यासाठी. पण पडद्यावर ते तुम्हांला खटकणार नाहीत, त्या कथेतलं एक पात्रं म्हणूनच ते जाणवतात. हाच कदाचित त्यांचा दोष असावा.

किशोरकुमार बरोबर सी ए टी क्याट म्हणताना ती जेवढी सुंदर दिसली तेवढीच धीरगंभीर आणि सुंदर घालमेल बलराज सहानीच्या 'तू प्यार का सागर है' च्या पार्श्वभूमीवर तिनी दाखवली. नूतननी पण एकदा बिकिनी घातली होती दिल्ली का ठग मधे, शर्मिलानी एकदा बहुतेक इव्हिनिंग इन प्यारिस मधे, राखीनी एकदा शर्मिली मधे (हेमा मालिनीनी माझ्या माहितीप्रमाणे नाही, ईशा देवलनी कसर भरून काढली म्हणा).तिला गरज नव्हती अशा प्रसिद्धीची पण आपणही हे करू शकतो,  उगाच कुणाचा गैरसमज नको किंवा नूतन बिकीनीला घाबरते असं पसरायला नको म्हणूनही घातली असण्याची शक्यता आहे. शेवटपर्यंत तिचं कुणाशीही नाव जोडलं गेलं नाही. एक संसारी, वादात, लफड्यात न पडणारी सुसंस्कृत, मितभाषी उत्तम स्त्री अशीच तिची प्रतिमा मला तरी दिसत आली आहे. आई आणि बहिणीच्या पावलांवर न जाता तिनी संसार केला. भंकस मुलाखती नाहीत, मी अमुक एक चित्रपटाकरिता किती मेहनत घेतली असले किस्से नाहीत, तिच्या मौनात, अभिनयात काहीतरी खंत लपलेली आहे असं मला कायम वाटत आलेलं आहे.  

नूतनची 'सरस्वतीचंद्र'मधली  'मै तो भूल चली…', 'छोड दे सारी दुनिया.. .' 'चंदनसा बदन…' आणि 'फुल तुम्हे भेजा ही खतमें…' अविस्मरणीय आहेत.  'मै तो भूल चली….'.ती जेवढी गोड दिसलीये तेवढीच दु:खी ती 'छोड दे सारी दुनिया…' म्हणताना वाटते. पिक्चरची स्टोरी नसेना का लक्षात किंवा माहित बघणा-याला, नूतन अर्थ मात्रं पोचवते. 'मेरी जंग' आधी अमिताभ करणार होता आणि जावेद जाफरीची भूमिका अनिल कपूर. पुढे कास्ट चेंज झाली. वेडी झालेली नूतन आणि ज्वालामुखी बच्चन बघायला मजा आली असती. उंच आईचा उंच मुलगा. 

 
 

तिनी राजकपूर बरोबर अनाडी, छलिया, देवानंद बरोबर पेईंग गेस्ट, तेरे घरके सामने, अमिताभ बरोबर सौदागर, सुनील दत्त बरोबर सुजाता, खानदान, मिलन आणि उतारवयात दिलीपकुमार बरोबर एकंच चित्रपट केला 'कर्मा'. खरं खोटं देवाला माहित आणि त्या दोघांना. एका चित्रपटात ते दोघं होते. लव्ह सीन होता. दिलीपकुमार मुद्दाम डोक्याला जास्तं तेल लावून आला होता. तिच्या गालावर डोकं घासून तो मेकअप मुद्दाम बिघडवायचा. स्टारपणाची मस्ती. नूतननी दोन-तीन वेळा समजावलं मग शेवटी थोबाडीत ठेवून दिली. आत्मसन्मान राखला तिनी, सिनेमा गेला. मला या गुणामुळे ती जास्तं सुंदर वाटते.  

जयंत विद्वांस

वागणूक.....

ऐंशी सालची गोष्ट असेल. हल्लीच्या तरुण पिढीचे चाळे बघितले तर ही गोष्ट काळाच्या फार पुढची आहे आणि ती माणसंही अर्थात. माझ्या वडिलांनी सांगितलेली गोष्ट आहे ही. तेव्हा हसू आलं होतं. वाटलं असं कसं असू शकेल. पण कळायला लागल्यावर त्या वृद्ध जोडप्याची कुचंबणा लक्षात आली. आपल्या बाबतीत असं किंवा या सदृश्य काही घडलं तर आपण काय करू हा भिकार खेळ सुरु होतो मग. 

बाबा दुकानात काम करायचे. त्या काळचा तो डेक्कनचा मॉलच होता एकप्रकारचा. जोशी-अभ्यंकर खून खटल्यातले अभ्यंकर कुटुंबीय, प्रो.करमरकर, किर्लोस्कर, प्रतिभाताई पवार, शोभना रानडे, नृत्यांगना मनीषा साठे अशा दिग्गज लोकांची ये-जा असायची. अगदी घरगुती संबंध असल्यासारखं दुकान होतं. एकतर सगळी पॉश वस्ती. नुसते खाऊन पिऊन सुखी नाही तर चार पैसे चांगले राखून असणाऱ्या माणसांची वस्ती. 

एक दुकानात नेहेमी येणारे आजोबा रोज सकाळी आठच्या सुमारास दुकानात येऊ लागले. दहा साडेदहा पर्यंत गप्पा मारायचे आणि जायचे. पहिले दोन दिवस वडिलांना काही विशेष असं वाटलं नाही. नंतर जाणवलं की ते आठच्या ठोक्याला येतात आणि दहाला निघतात. कसं विचारायचं हा प्रश्न होता. आठवड्यानंतर धीर करून बाबांनी विचारलं. 'काका, काही प्रॉब्लेम आहे का?' आजोबांना रडूच फुटलं. सांगेन म्हणाले. बाबांनीही पुन्हा विषय काढला नाही. दोन चार दिवसांनी तेच म्हणाले बाबांना, या, चहा पिऊया शेजारच्या टपरीवर. 

आजोबांचं सांगून झाल्यावर हतबुद्ध होण्यापलीकडे बाबा काही करू शकले नाहीत. सल्ला द्यावा असं काहीच नव्हतं कारण त्यात. आजोबांनी सांगितलं - 'सांगताना सुद्धा लाज वाटतीय हो, पण काय करू, माझाच मुलगा आणि सून हल्ली जे वागतात ते माझ्या वयाला सहन होण्यापलीकडचं आहे. बाबा - छळ वगैरे करतात का? आजोबा - छे हो, तो परवडला असता. दोघेजण एकत्र आंघोळीला जातात. जाऊ देत पण फोन आला, कुणी आलं, कुठे आहेत असं विचारलं तर सांगताना माझी फार कुचंबणा होते. हे ही एक वेळ मान्य केलं पण सकाळी उठल्यापासून दोघेही जण घरभर अंतरवस्त्रात फिरतात. मुलाचं ठीक आहे, सुनेकडे बघायची सुद्धा मला लाज वाटते, सांगून पाहिलं तर म्हणे तुम्ही बघू नका ना. म्हणून मी बाहेर पडतो आणि ते गेले की घरी जातो. 

नंतर काही दिवसच ते आले दुकानात. कदाचित नंतर त्यांनी गल्ली बदलली असावी किंवा सून मुलगा सुधारले असावेत, माहित नाही. लक्षात घ्या. गोष्ट ३४ वर्षांपूर्वीची आहे. अजून सुद्धा घरात बायका अंतरवस्त्रात फिरत नाहीत. मुंबई सारख्या शहरात एका खुराड्यात चार चार जोडपी एकत्र राहतात त्यांना प्रायवसी नाही मिळत, ते सुद्धा असं वागत नाहीत. माणूस एवढा का बदलतो अचानक? आई वडिलांनी काय संस्कार केले नसतील का? मग असे अचानक जादू झाल्यासारखे गायब कसे होतात? काय करायचय ते बंद खोलीत करा की लेको. काळ बदललाय असं म्हटलं तरी ही गोष्ट अजून तरी आपल्या घरात घडत नाहीये, पुढचं कुणी सांगावं??? 

-- जयंत विद्वांस  

बुगीची पत्रं (१०) - प्राविण्य आणि चिकाटी

बुग्यास,
 

खूप दिवसांनी पत्रं ना तुला! वेळच झाला नाही. मागच्या पत्रात काय लिहिलं आठवत नाही. नको आठवू दे म्हणा, आपलं हे पुराण काही विषयवार नाहीये आणि तशी गरजही नाही. असो! तू गाणं शिकतेस म्हणून तुला एक किस्सा सांगतो. शुक्रतारा….वाले अरुण दाते इंजिनिअरिंगच्या परीक्षेत एकदा नापास झाले. वडील रामुभैय्या दातेंना कसं सांगायचं हा यक्ष प्रश्नं होता त्यांना. शेवटी भीत भीत सांगितलंच त्यांनी. वडील पण अफाट. ते म्हणाले, ते राहू दे, नविन गझला कुठल्या शिकलास सांग आणि म्हणून पण घेतल्या. नंतर रडणा-या मुलाच्या पाठीवर हात ठेवून ते म्हणाले, 'अरे, इतकी मुलं पास झाली त्यात किती जणांना गाणं येतं?' मुलानीही पुढे वडिलांच्या विश्वासाचं चीज केलं.

आपली मुलं अभ्यास सोडून काहीतरी इतरही करतात हे सांगण्यासाठी पालक हल्ली मुलांना अब्याकस, डान्स, चित्रकला, गाणं, सिंथेसायझर, क्रिकेट शिकायला पाठवतात. किती जणं आवडीनी जातात? गाण्याची कितवी परीक्षा झाली आणि ग्रेड कुठली मिळाली याचा तोरा मिरवण्यासाठी त्या दिल्या जातात. तोंड उघडलं की समजतं ऐकणा-याला मार्क/ग्रेड कितपत योग्यं आहेत ते. अर्थार्जनासाठी कला ही विद्या म्हणून शिकली जाते, हे दुर्दैवं. त्यात गैर नाहीये काही पण तो मूळ हेतू झाल्यामुळे गंमत निघून गेलीये.

कट्यार… तू दोन तीन वेळा पाहिलंयेस. ते तुला कथा समजण्यासाठी नव्हतं दाखवलं तर गाणं शिकतेस म्हणून. दारव्हेकरांनी त्यात कला आणि विद्या यातला फरक फार सुंदर सांगितलाय. कला आतून बाहेर येते आणि विद्या बाहेरून आत येते. विद्या दुस-याला देता येते, कला देत येत नाही. कला तपकिरी सारखी उचलावी लागते, विद्या तंबाखू सारखी देता येते. क्लास मधे जाणारा माणूस जे गाणं वाजवणार नाही तेच गाणं रस्त्यावरचा माणूस मधल्या म्युझिक पिस सकट वाजवून जाईल. आता प्रत्येकाला नसणार अवगत हे ही मान्यं. पण जे शिकतीयेस ते मन लावून शिक. मार्क शून्यं पडले चालतील, ग्रेड सगळ्यात शेवटची चालेल पण गायला तोंड उघडलंस तर ऐकणा-यांनी अजून एक म्हण असं म्हणायला हवं. वसंतराव देशपांडे, भीमसेनजी हे काही परीक्षेत पास झाले म्हणून थोर गायक नव्हते. पु.लं.नी बालगंधर्वांबद्दल फार सुरेख म्हटलंय, ' ते मैफिलीतल्या प्रत्येकाला आपल्यासाठीच गातायेत असं वाटायचं'. ही फार पुढची स्टेप झाली पण एखाद टक्का जमला तरी पुष्कळ.

लहान असताना कसंही म्हटलंस तरी प्रोत्साहनाकरिता छानंच म्हणतात लोक. त्यामुळे थोडीशी मोठी झाल्यावर लोक नाकं मुरडतील, चुका काढतील, रामदासांनी सांगितलंय ते लक्षात ठेव 'अभ्यासोनि प्रगटावे'. कळावं, यावं, आनंद मिळावा, देता यावा म्हणून शिक, काय येतं हे दाखवण्यासाठी शिकू नकोस. लहान वयातलं क्षणिक कौतुकं आणि स्टेजवरची चमकोगिरी तेवढ्यापुरतीच असते हे ध्यानात ठेव म्हणजे झालं.

चला पुढच्या पत्रापर्यंत बाय.

--जयंत विद्वांस

विनाशकाले...... पांढरा म्हातारा

मोह, वासना, विषय ही सगळी भावंडं जळवेसारखी आहेत. एकदा चिकटली की सगळं शोषून बाहेर पडणार. ज्याला चिकटली त्यालाच त्याचा त्रास माहित. आयुर्वेदात दुषित रक्तं काढण्यासाठी अंगाला जळवा चिकटवतात पण त्या काढायच्या कधी या साठी बाजूला तज्ञ उभा असतो. एकटया माणसानी काय करावं? जमलं तर सावरावं नाहीतर नशिबात असेल ते भोगावं. 

८८ ला कोल्हापूरच्या गोकुळ शिरगांव एम.आय.डी.सी.त मी आठवडाभर नोकरी केली होती. पिंपरीचे श्री.दुंडगे म्हणून होते त्यांनी इंजिनीअरिंग वर्कशॉप काढलं होतं. मी सुपरवायझर. आठवड्याभरातच माझ्या लक्षात आलं की इथे आपलं जमणार नाही त्यामुळे मी पुण्याला येउन त्यांना रीतसर तसं सांगून टाकलं. वर्कशॉप अर्धवट बांधून झालं होतं त्यामुळे दिवसभर काहीच काम नसायचं. दिवस थंडीचे होते त्यामुळे दिवस लवकर मावळायचा. दुंडगे दोन दिवस थांबून पुण्याला आले. फरशी घालण्याचं काम चालू होतं. कर्नाटकी गवंडी, त्याची बायको, मुलगा आणि एक म्हातारा बिगारी यांचं काम चालू असायचं. त्याचा मुलगा साधारण माझ्यापेक्षा २-४ वर्षांनीच लहान असेल. तगडा आणि उद्योगी होता. साहेब संध्याकाळी या हायवेला, मस्तं ऊस खाऊ म्हणायचा. त्याची आणि माझी चांगली गट्टी जमलेली. चालत्या ट्रेलर मधून ४-५ उस उपसून काढायचा. माझा वितभर खाऊन होईपर्यंत त्याचा पाऊण ऊस संपायचा. 

तेंव्हा रु.१.२५ ला प्रिन्स हा गुटखा मिळायचा. मी नाक्यावरून चहाला गेलो की दोन तीन आणून ठेवायचो.  दिवसभर पुरायचे. म्हातारा सुपारीसाठी घुटमळायचा मग त्याला अर्धी पुडी एकदाच दयायचो, गडी खुश व्हायचा एकदम. साठीच्या पुढे असावा. त्याला कुठलंच काम यायचं नाही. गवंडी वयाचा मान राखून शिव्या घालायचा दिवसभर. जरा काम केलं की दमायचा. तण वाढल्यासारखी पांढरी स्वच्छ तोंडभरून दाढी आणि मिश्या, ओठ दिसायचे नाही इतकी. अगदी बारीक शरीरयष्टी, कमरेला धोतर साधारण दोन पंचे होतील इतपत लांबीचं गुंडाळलेलं, मातकट, बटणं तुटलेला सदरा. संध्याकाळ होत आली की त्याला हुडहुडी भरायची. गवंडी शिव्या पुटपुटत अंगावर बिड्या आणि माचिस फेकायचा. काहीही ऐकलं नाही असं दाखवत तो एका कोप-यात बसून झुरके घेत थंडी घालवायचा प्रयत्नं करायचा. अंधार पडल्याच्या त्याला आनंद व्हायचा कारण वीज नसल्यामुळे काम संपायचं. हायवेच्या पलीकडेच सगळ्यांच्या झोपड्या होत्या. 

माझ्या दोस्ताला मी सांगितलं मी काही येईनसं वाटत नाही परत. रविवारी जाईन, आलो परत तर भेटू. म्हणाला, साह्येब, चिकन खाता का? शनिवारी आमच्या बरोबरच चला, जेवा, मी परत आणून  सोडतो इकडे. मी ही गेलो. साडेसहाला त्याच्या घरात. बरं, सगळं मटेरीअल आणण्यापासून तयारी, त्यामुळे रग्गड वेळ होता. चिकनच्या रश्श्याचा चुलीवरचा वास अजून नाकात आहे. दोन झोपडी सोडून म्हातारा त्याचं जेवण बनवत होता. मला हसूच आलं. मोजून ३ दगड, त्यावर एक कळकट्ट भांडं, गवताची एकेक काडी, काटक्या असं तो घालत बसला होता. बिरबलाची खिचडीच आठवली. पहाट झाली असती तरी आधण आलं नसतं  शिजणं लांब. म्हटलं, काय रे, वेडा आहे का म्हातारा? दोस्त म्हणाला, नाटकी आहे, ज्येवताना बा ला इचारा, मग ऐका. मलाही उत्सुकता होतीच. 

आम्ही जेवायला बसलो, घासलेटचे दोन मोठे टेंभे आणि चंद्रप्रकाश. बसायच्या आधी, गवंड्यानी त्यांच्या भाषेत म्हाता-याला बोलावलं (पण शिव्याच असणार). म्हातारा नाईलाज झाल्यासारखा आला. त्याच्या बायकोनी ताटात ढीगभर भात आणि रस्सा त्याला दिला. डोळ्यात जे काही दिसलं त्याला चमक म्हणवत नाही आता. मला काय कमी उत्सुकता नव्हती, मी आपली काडी पुढे सरकवली. इथेच जेवणार होता तर कशाला नाटक चालू होतं ते खिचडीचं. मग गवंडी जे सुरु झाला ते जेवेपर्यंत. कानडी मिश्रित मराठीत, पु.लं.च्या रावसाहेबांसारख्या शिव्यांचा पिसारा काढून. मतितार्थ मोठा धक्कादायक होता. 

म्हातारा ना त्याचा नातेवाईक ना ओळखीचा. म्हातारा रईस होता चार वर्षांपूर्वी. १२-१५ एकर जमिन, सगळ्यात ऊस लावलेला, स्वत:चं घर, एकुलता एक मुलगा, बायको गेलेली, अंगावर १५-२० तोळे सहज बाळगायचा. घरात ४०-५० असेल. विनाशकाले विपरीत बुद्धी. चार वर्षामागे त्यानं लग्नं केलं. हा ५५-५६, ह्याचा मुलगा २४-२५ चा आणि नवीन बायको २२ ची. सगळ्यांनी तोंडात शेण घातलं. त्यात ती अंगापिंडानी सणसणीत, गोरीपान पण गरिबाघरची. एवढं सगळं वैभव पाहून तिचे डोळे विस्फारले. पहिल्याच दिवशी म्हाता-याच्या लक्षात आलं, आपण कमरेत नाही हलू शकत. म्हाता-याच्या मुलाच्या लक्षात आलं ते. एकदा दारू पाजून त्याने कागदपत्रांवर सह्या घेतल्या. सगळं शेत,घर त्यानी एका रात्रीत विकलं, परस्पर पैसे घेतले. घरातले सगळे पन्नास एक तोळ्यांचे दागिने आणि वडिलांची तरणी ताठी बायको यासकट पोबारा केला. म्हाता-याकडे ताकद, पैसे काहीच नव्हतं. सकाळ संध्याकाळ आठवतील त्या शिव्या द्यायचा. बोटातल्या अंगठ्या आणि गळ्यातली चेन किती दिवस पुरी पडणार. मग तो रस्त्यावर आला. मुलगा आणि बायको इतके छान पळून गेले की त्यांचा तपास लागलाच नाही. पोलिसात कुठल्या तोंडानी जाणार आणि? त्यामुळे तो फक्त शिव्या द्यायचा. गवंड्याला दया आली. काहीही काम जमायचं नाही कारण कधी केलेलंच नव्हतं. शिव्या देऊन का होईना पण तो त्याला जेऊ घालायचा, थोडा पगारही द्यायचा. गवंडी जाईल तिकडे घेऊनही जायचा.

'जेवा साह्येब. काही दया वाटायला नको. त्याच्या कर्माची फळं आहेत. एवढी खाज होती तर जायचं की रांडेकडं, पैका होता. पण ह्याला वाटलं आपण अजून जवानच. मसणवाटेच्या रस्त्याला फुलपाखरू नाही पकडत कुणी'. सव्वीस वर्ष झाली. नात्यागोत्याचा नसताना त्या म्हाता-याला सांभाळणारा तो काळा गवंडी, त्याचा तो बिनधास्त पोरगा आणि वासनेपायी रस्त्यावर आलेला, लाजीरवाणं जिणं जगणारा तो सांताक्लौज सारखा दिसणारा पांढरा म्हातारा अजून डोळ्यांपुढून हलत नाहीत. 

 

--जयंत विद्वांस

 

 

व्यवहारी अपूर्णांक..... धर्माधिकारी सर

परवा 'याराना'च्या गाण्यांवर पोस्ट टाकली होती. त्यात 'इम्पेरिअल स्लिम'चा अर्थ सांगताना धर्माधिकारींचा उल्लेख होता. १९८८ म्हणजे सव्वीस वर्ष झाली. बारावीला कर्नावट क्लास मधे ते आम्हांला इंग्लिश शिकवायचे. अंबरनाथहून बदलापूरला यायचे. त्यांच्या दांड्याच जास्तं असायच्या. पण त्यांच्या दांडीनी क्लास लवकर सुटल्याचा आनंद मात्रं व्हायचा नाही. एकही मराठी शब्द न वापरता समजेल असं इंग्लिश बोलायचे. अक्सेंट नसेल स्टायलिश पण सोप्पं बोलायचे. बिटवीन द लाईन्स शिकवायचे. पुस्तकातलं त्यांनी सांगितलं की समजायचं. माझी अकरावी नंतर चार वर्ष ग्याप असल्यामुळे मी वर्गात मोठा दिसायचो. त्यामुळे आपोआप एक वडिलकीचा मान मिळायचा. 

मेरी गिलमोरची ' कम्प्लेन इज चिप' (बहुतेक) आणि ई.ए.राबिन्सनची 'रिचर्ड कोरी' कायम लक्षात राहायचं कारण 'धर्माधिकारी'. एक तर अतिशय सुंदर कविता आहे ती. यमक असलेली, तालबद्ध आणि शेवटी सुन्न करणारी. धर्माधिकारी तालासुरात वाचायचे. कोरी डोळ्यांसमोर उभा राह्यचा. परफॉरमर होते ते, शिक्षक कमी. साधारण साडेपाच फुटाच्या आतबाहेरची उंची, दाढी कायम वाढलेली, खांद्याला शबनम, चेह-यावर कायम स्मित करत असल्याचा भास, एरवी अबोल, पण बोलतील तेंव्हा मिस्किल बोलायचे, शिकवताना मात्रं तोंड उघडलं की बुद्धी जाणवायची. कर्नावट सर आणि मी क्लास झाला की गप्पा मारायचो. एकदा बोलता बोलता विषय निघाला सरांचा. बोलू की नको बोलू असं क्षणभर वाटलं त्यांना. 

 

म्हणाले, माणूस चांगला आहे रे, शिकवतो पण छान पण (तोंडाकडे अंगठा नेत) 'हे' चालू झालं की संपलं. इंग्लिश साहित्यावर बोल कधी त्यांच्याशी, ऐकून वेड लागेल. त्यांचं बोलणं ऐकलंस  तरी वाचायला हवं असं वाटेल तुला. सगळं चांगलं आहे पण व्यवहारी अपूर्णांक रे.  दांड्या मारणार, कळवणार नाही, आले की दोन दिवस अपराध्यासारखा चेहरा करतात फक्तं. सगळ्या क्लास मधे डच्चू दिलेला आहे. माझा जुना मित्रं आहे त्यामुळे काढवत नाही. त्याला किती गरज आहे हे मला माहित आहे, येऊ नको म्हटलं तर काहीही म्हणणार नाही तो, येणारही नाही. त्यामुळे त्यानी दांड्या मारून होणा-या त्रासापेक्षा यामुळे होणारा त्रास जास्तं आहे.

दांड्याच जास्ती त्यामुळे पुस्तकातलं कमी शिकायला मिळालं पण जे काही मिळालं ते लक्षात राहिलं. हुशार माणसं व्यसनी असतात की व्यसनी माणसं हुशार असतात? त्यांचा प्रॉब्लेम काय होता माहित नाही. तेवढं वयही नव्हतं आणि जवळीकही नाही. साधारण डिसेंबर ८८ ला शेवटचं पाहिलं असेन कारण नंतर त्यांनी येणं जवळपास बंद केलं होतं. नंतर कधी दिसलेही नाहीत. मी ही ९१ ला पुण्याला परत आलो. असतील? माहित नाही. जोपर्यंत 'रिचर्ड कोरी'आणि 'अमिताभ' लक्षात आहेत तो पर्यंत - 'मिश्किलपणे  'इम्पेरिअल स्लिम' म्हणजे 'अमिताभ' असा अर्थ सांगणारे - 'धर्माधिकारी' पण लक्षात रहाणार. 

---जयंत विद्वांस 

लल्याची पत्रं (१५) …''कही दूर जब….'

लल्यास,

मागच्या पत्रात 'सजन रे झुठ मत बोलो' वर लिहिलं होतं तुला. परवा 'आनंद' बघितला आणि त्यावर लिहिलं. काही काही गाणी कशी चिरंतन आहेत बघ म्हणजे निदान आपण जिवंत असेतोवर तरी असतील, पुढचं कुणी पाहिलंय. संध्याकाळची कातरवेळ म्हणजे नक्की काय ते सांगणारं हे योगेश आणि मुकेशचं 'कही दूर जब दिन ढल जाये….'. संपूर्ण चित्रपट डोळ्यात वाशर गेलेले गळके नळ बसवल्यासारखा बघावा लागतो. स्टोरी, गाणी, संगीत, कलाकार, संवाद, डायरेक्शन पण भन्नाटच आहे सगळं. हे गाणं मात्रं मला जाम आवडतं.

मुकेश हा काही फार आवडीचा गायक नाहीये माझा. पण काही गाणी मात्र त्याच्या नाकातल्या, वर  गेल्यावर  बेसूर  होणा-या  आवाजातच चांगली वाटतात हे ही आहे. मुकेश रडवा वाटू शकेल नुसतं ऐकताना पण बघताना मात्रं तो रडका नाही वाटत. पु. लं च्या  'अंतू बरवा' मधे अंतू शेठ म्हणतो ना, अहो करायचेत काय लाईट, बघायचे काय आणि? दळीद्रच ना? (शब्दांची  उलटापालट  झाल्यास माफी असावी, 'व्यक्ती आणि वल्ली'च्या नाट्यं रुपांतर मी पाहिलंय त्यात जयंत सावरकर या वाक्याला टचकन  पाणी  आणतात). तात्पर्य, अंधार काही वेळेला गरजेचा असतो. 'लिव्ह मी अलोन' हे फिल्म मधे ऐकताना मला हसू येतं.  नाटकी  असतं  ते.  पण आयुष्यात अशा काही वेळा असतात जिथे तुम्ही एकटे असता लौकिक, भौतिक अर्थानीही.

अशा वेळेस तुमच्याभोवती तुमचा बरा वाईट गतकाळ, जो काही असेल तो, 'ऐलोमा पैलोमा' म्हणत तुमच्या भोवती भोंडल्याचाफेर धरतो. त्या रिंगणातून सुटका नाही. आपलीही इच्छा नसतेच म्हणा त्यातून बाहेर पडायची. त्यावेळेला खुट्ट आवाजही नको असतो. टोचणारी शल्यं, हातातून वाळूसारखे निसटून गेलेले क्षणांचे मोती, परत कधीही न दिसणा-या आवडत्या माणसांचे चेहरे सगळं सगळं तरळतं बघ. मरताना दिसतं, आठवतं सगळं असं म्हणतात पण  रोज  मरतो  त्याला  हा  सोहळा  रोजचाच.  चित्रपटात 'आनंद'ची गरज असलेला हा एकांत फार सुंदर टिपलाय. घरात भास्कर नाही, त्यामुळे 'आनंद'ला डिस्टर्ब करायला कुणी नाही अशा वेळी कोषातला 'आनंद' बाहेर पडतो, जुनी डायरी काढतो आणि अज्ञातात असलेल्या कुणाची तरी आठवण  काढतो.  दिवसाची  काय नी आयुष्याची काय संध्याकाळ कातरच बघ, मग तुम्ही आनंदी, यशस्वी असा नाहीतर दु:खी, अयशस्वी. योगेशनी काय सुरेख लिहिलंय पण दूर क्षितिजावर मावळणारा सुर्य आणि इकडे अस्ताला चाललेला आनंद. काय लिहिलंय बघ 'मेरे खयालोके आंगन में कोई सपनोके दीप जलाये'. मृत्युचं सावट गडद आहे तरी स्वप्नाचा दिवा लागतोय. आशाकुणाला सुटलीये. उगाच तिला आश्चर्यशृंखला म्हणत नाहीत. गर्भार बाई सारखे कुणाच्यातरी आठवणीनी किंवा विनाकारणही पाण्याने ओथंबलेले डोळे वहावत नाहीत. आपलच ना गं ते, सांडणार कसं. अशावेळेस कुणाच्या तरी मोरपिशी स्पर्शाची आठवण करून देणारी वा-याची झुळूक सर्वांगाला स्पर्शून जाते. तो मायेचा स्पर्श, ती प्रेमळ नजर दिसत नाही पण जाणवते.  

योगेशनी तरलता अगदी सुरीच्या धारीसारखी लिहिलीये. दोन तीन वेळा पाहिल्यावर चित्रपटात त्याची प्रेयसी तो जायच्या आधी एकदा तरी येउन जावी असा भाबडा विचार माझ्या मनात आला होता पण मग त्यात काही वेगळेपण नसतं उरलं हे ही मान्यं पण ती 'नजर न आये' ती कोण ह्याची चुटपूट योगेशनी निश्चितच वाढवली. दुस-यांची धुणी धुतली कि आपण त्याला लष्करच्या भाक-या भाजणं म्हणतो योगेश असलं राकट लिहित नाही बघ, तो म्हणतो 'है मीठी उलझन, बैरी अपना मन, अपना ही हो के सहे दर्द पराये, दर्द पराये'. आपलंच मन घरचा भेदी. 

पण काही म्हण जेंव्हा जेंव्हा हे गाणं ऐकतो ना तेंव्हा तेंव्हा हुरहूर लागते, रेलिंगवर बसलेला 'आनंद' खन्ना आठवतो आणि परत एकदा कितीही पण केला तरी 'आनंद' बघायची इच्छा होते.

चल, पुढच्या पत्रापर्यंत बाय.

--जयंत विद्वांस

रेस....

रेस - सगळीकडेच आहे. शिक्षण घेतोय आपण, ज्ञान नाही. आपण सुशिक्षित असू कदाचित सुसंस्कृत नाही अजून. त्याची फळं आहेत ही. बदलती सामाजिक परिस्थिती, लक्झरीचे बदलणारे निकष, स्टेटसच्या भ्रामक कल्पना आणि त्यासाठी वाढवलेल्या गरजा, वाढणारे खर्च अशा ब-याच गोष्टी कारणीभूत आहेत. प्रगतीकरता 'अजून' हा शब्दं गरजेचा असतो. अजून चांगलं काय करता येईल, सुधारता येईल, सोप्पं करता येईल. असा विचार येणं हेल्दी आहे पण 'अजून' ला हवं चिकटलं की त्याची हाव होते. 'भला उसकी कमीज मेरे कमीजसे सफेद कैसी?' या भावनेतून सगळी रेस सुरु होते. माझ्याकडे का नाही? मी येनकेन मार्गाने  हवं ते मिळवेनच मग माझी लायकी ते कमावण्याची, भोगण्याची असो, नसो.

सगळ्या कन्सेप्टच बदलल्यात. बायको आणि फोन एकाच लेव्हलला आलेत, टच आणि कॉन्फिगरेशन महत्वाचं. मिरवणं महत्वाचं, उपयोग नंतर. मग त्याकरता पैसे हवेत, मोठ्ठ घर, कार पाहिजे, २-४ क्रेडीट कार्ड्स पाहिजेत, बँक ब्यालंस पाहिजे. नाहीये? मग  कर्ज  काढण्यात  काही  गैर  नाही.  मग  त्याचे  हप्ते  आले. ते फेडायला जास्तं कष्ट आले. मग आयुष्यं गहाण टाकायचं. अधून मधून या सगळ्या गोष्टींचा जमलं तर वापर करायचा. पण हे झुगारून देणं अवघड होतं मग रेस मधे धावत रहायचं. मनाला लावून घ्यायचं नाही, खरं तर काय लागतं सुखी व्हायला? प्रत्येकाच्या कल्पना वेगळ्या त्यामुळे निकष वेगळे पण आनंद वाटून घेणं आणि आनंद होणं  यात  फरक आहे. उन्हातून आल्यावर नरड्यातून माठातलं  गार पाणी आत गेल्यावर होतोच की आनंद.  पण  फ्रीज  मधून  कोल्डड्रिंक काढून एसी चालू करून सोफ्यावर पडण्यात पण सुख आहेच की. पण मग ते मिळवण्यासाठी धावणं गरजेचं आहे. कुठे  थांबायचं कळत नाही, कळलं तरी वळत नाही, जगायचं, उपभोगायचं मात्रं राहून जातं. कासव व्हायचं की ससा ज्याचं त्यांनी ठरवायचं.          

जगून घे जरा.....

 

काळ धावतोय, तू ही पळतोस,
काळ जिंकतोय, मागे टाकतोय,
जमलंच तर जगून घे जरा

अर्धवट स्वप्नं, उडालेली झोप,
पैश्यांचा राशीत, हरवली नाती,
सापडली तर जगून घे जरा

तारुण्य सरलं, कितीसं उरलं,
जर्जर होशील, मातीत जाशील,
जाण्याआधी थोडं जगून घे जरा

-- जयंत विद्वांस 

'आनंद'…

हा चित्रपट बघून दरवेळेस मी मानसिक त्रास करून घेत आलोय. धड जीव जातही नाही आणि रहातही नाही अशी परिस्थिती होते. परवा म्हणजे १५ जूनला सेट म्याक्स टू ला परत एकदा बघितला आणि परत बघायचा नाही असं मी ठरवलंय. सांगितलंय कुणी वेळ घालवून दु:खी व्हायला. 'शोले' मधलं प्रत्येक पात्रं किती मिनिटं पडद्यावर आहे याला महत्वं नाही, तरीही ते लक्षात रहातं. 'आनंद' मधे ही तसंच होतं. पेशंट 'असित सेन', 'मिस्टर आणि मिसेस कुलकर्णी' 'श्री व सौ.सीमा रमेश देव', पहिलवान 'दारासिंह', 'रेणू' सुमिता संन्याल आणि तिची फक्तं एकाच शॉट मधे दिसणारी आणि खाऊन टाकणारी, डोळ्यात टचकन  पाणी आणणारी प्रेमळ, गोड खळ्यांची मालकीण आई 'दुर्गा खोटे', चिरक्या  आवाजात  बोलणारा  आणि  बाकावर बसून हमसून हमसून रडणारा बद्रुद्दिन काझी उर्फ 'जॉनी वाकर', कडक मेट्रन 'मिसेस डिसा' 'ललिता पवार', थोड्या दिवसांची ओळख असलेल्या आणि थोड्याच दिवसांची सोबत असलेल्या आनंद साठी देवाला कौल लावायला जाणारा घरगडी 'रघू काका', आनंदसाठी आपण काहीही  करू शकत नाही त्यामुळे चिडचिडा झालेला, आतून तुटत चाललेला, देवाला न मानणारा पण रघूकाकाला परवानगी देणारा गंभीर डॉ. भास्कर 'अमिताभ' आणि ज्या माणसाच्या भोवती या बाकी सगळ्यांचा जीव घुटमळतोय तो आनंद सहगल 'राजेश खन्ना'. 

ही झाली पडद्यावर दिसणारी माणसं. पडद्यामागून वार करणारी पण भरपूर आहेत. लेखणीला सुरीसारखी धार लावून भोसकणारा संवाद लेखक गुलझार (ते कमी पडेल की काय म्हणून 'योगेश' बरोबर दोन गाणीही लिहिलीत), 'कही दूर जब' आणि 'जिंदगी, कैसी ये पहेली है' असं  काव्यं  लिहिणारा  योगेश,  संध्याकाळच्या कातरवेळेचा नेमका फिल देणारा मुकेश, संगीतकार सलिल चौधरी. सगळे मिळून कट केल्यासारखे मिळेल तेंव्हा दोन तास भोसकत असतात. 

 

या चित्रपटाबद्दल ब-याच गंमतीशीर गोष्टी मी वाचल्यात, ऐकल्यात. चित्रपटाच्या सुरवातीला 'राजकपूरला समर्पित' अशी पाटी येते. त्याचं कारण चित्रपट बघताना कळत नाही. हृषीकेश मुखर्जी आणि राजकपूर चांगले मित्रं  होते. राजकपूर गंभीर आजारी होता तेंव्हा बेचैन झालेल्या हृषिदांना ही कथा सुचली. आर.के. त्यांना 'बाबू मोशाय' म्हणायचा. आधी म्हणे किशोरकुमार 'आनंद' आणि मेहमूद 'बाबू मोशाय' करणार होता. दोघांबद्दल आदर आहेच पण त्यांनी नाही केलं तेच बरं झालं. 'आराधना'चं यश किशोरकुमारच्या पाठीशी असून सुद्धा सलिलदांनी मुकेशचा आवाजच हवा तो करूण फील देईल असं म्हटलं आणि खन्नानी ते ऐकलं पण. ज्या ज्या वेळेस त्यानी ऐकलं आणि हातवारे कमी केले ते त्याचे सुंदर चित्रपट होते. 'आनंद' आणि 'नमकहराम' मधे त्याच्या बरोबर काम केल्यावर माझ्या लक्षात आलं होतं की मीच मला तगडा प्रतिस्पर्धी उभा केलाय आणि ती माझी घोडचूक होती. 'आनंद' मधे त्यानी चेह-यावर दाखवलेली उद्विग्नता माझा अभिनयाच्या तोडीस तोड होती ज्यानी मी धास्तावलो खरं तर' असं  राजेश खन्नानी एका मुलाखतीत कबूल केलं होतं. 

अमिताभचं नवखेपण चित्रपटभर जाणवतं. बुजलेला, शामळू, सुशिक्षित, सरळमार्गी, ज्ञानाची किंमत माहित असलेला पण त्यालाही मर्यादा आहेत हे समजल्यावर त्याने दाखवलेली घुसमट मात्रं लाजवाब. आनंदवर तो चिडतो तेंव्हा तो उत्स्फूर्त वाटतो, अभिनय नाही वाटत तो. त्याच्या आनंदी रहाण्याचा राग येतोय त्याला. तो कुढत रडत बसला असता तर कदाचित नसता रागावला तो, त्यानी त्याला सहानुभूती दिली असती पण ती संधीही आनंद देत नाही याचाही राग त्यात आहे.

 ललिता पवारांबद्दल काय बोलावं. श्री ४२० ची केळेवाली, अनाडी मधली (पण) 'मिसेस डिसा' लाजवाबच होत्या. एकाच बारीक डोळ्याचा वापर खुनशीपणा, कपटीपणा दाखवण्यासाठी व्हायचाच  पण माया दाखवताना तो कधी आड आला नाही त्यांना. मराठीतल्या इंदिरा चिटणीस एक त्यांना तोडीस तोड होत्या. खाष्ट दिसायच्या पण फणसासारख्या होत्या. ललित पवार आणि ओमप्रकाश  फार मेलो ड्रामा न करता एखाद्या शब्दाने पण टचकन पाणी आणायचे. रमेश, देव सीमाच्या घरी गेल्यावर डॉक्टर म्हणून देहबोलीतून दाखवलेला आदर, सीमावर दाखवलेली माया आणि आनंद यायच्या आत, बांध फुटू नये म्हणून जाण्याची लगबग काय सुरेख दाखवलीये त्यांनी. हे असे अभिनयसंपन्न लोक केशारासारखे असतात, काडीभर टाकतील पण असा काही रंग आणतील की ज्याचं नाव ते.

परत बघायचा नाही 'आनंद' असं ठाम ठरवलंय. पण कधी ब-याच दिवसात डोळे नाही स्वच्छ झाले तर बघावाच लागणार, नैसर्गिक उपाय बरा. 

--जयंत विद्वांस