संडे सिनीअर लीग…

मिहिर भागवत, मयुरेश बुधकर, केतन तेरेदेसाई, मनोज गद्रे, मनोज गोडबोले, विनायक लिमये, नरेंद्र बापट, अविनाश रहाळकर, नितीन करमरकर, नितीन अंमलदार, चंद्रकांत खिरीड, रविंद्र उटगीकर, प्रशांत शिरोडकर, रोहित दणाणे, सुशांत पाटील, अक्षय चिपरीकर, समीर व्होरा, केदार जोगळेकर, मिलिंद धाडगे, सचिन साबणे, प्रविण देवधर, अजय मराठे, जयंत विद्वांस - आयपीएल किंवा दौ-याआधी सराव संघ निवडावा तशी ही यादी आहे. यादीतल्या नावांवरून फार सभ्य लोकं क्रिकेट खेळतात असा समज होण्याची दाट शक्यता आहे पण मैदानावर उपस्थित असणारे लोक असा समज करून घेणा-या माणसाला भिंतीशी मान दाबून मारहाण करतील अशी परिस्थिती आहे. संघ निवडताना तो समतोल असावा वगैरे प्रकार इथे दोन तीन मुद्द्यांवर संपतो. एक भांडखोर, नविन नियम जुनेच आहेत असं सांगून लादणारा, एक प्लान आखणारा, एक पिंच हिटर आणि एक खांदा निखळला तरी चालेल पण आरोप झटकून टाकावा तसा, चेंडू फलंदाजाला दिसेल की काय अशा भीतीनी जोरात टाकणारा चेंडूफेक्या हवा, संपली टीमची निवड.  

मनोज गोडबोले, डॉ.विनायक लिमये, प्रशांत शिरोडकर - यांची निवड कुठल्याही संघात केली तरी बिचा-यांची तक्रार नसते. सुंदरतेला दृष्टं लागू नये म्हणून तीट लावावी तसा प्रशांत एकदा आल्या आल्या पडून घेतो. चरणसिंघ, चंद्रशेखर यांचं सरकार जसं कधीही कोसळू शकेल असं वाटायचं तसा प्रशांत कधीही पडू शकतो. शनिवार घातवार असल्यामुळे असं होत असावं. पुण्यात काश्मीरपेक्षा जास्ती बर्फ शनिवारी रात्री ग्लासात पडतो म्हणे आणि बर्फावरून पाय घसरतोच. मनोज गोडबोले हे 'गली'तले (गल्लीतले कोण म्हणालं रे) नामवंत क्षेत्ररक्षक आहेत. उंची, जागचा हलायला लागणारा वेळ यामुळे त्यांना हातात आलेला चेंडू झेल म्हणून पकडणं क्रमप्राप्त होतं, उगाच सुटला तर आपल्यालाच पळावं लागेल किंवा नंतर आपल्यालाच फलंदाजी करायची आहे असे सुप्तं हेतूही त्यामागे असू शकतात. विनायक लिमये धुमकेतू आहेत. कधी सलग तर कधी आफ्रिदीसारखी  निवृत्ती मागे घेऊन पुनरागमन केल्यासारखे येतात. केक आणलेल्या दिवशीची त्यांची फलंदाजी, गोलंदाजी आणि क्षेत्ररक्षण अजून लोक विसरलेले नाहीत. त्यांनी परत फॉर्ममध्ये येण्यासाठी हा खर्चिक उपाय करून पहायला हरकत नाही. पहिल्या चेंडूवर बाद केल्यास, गोलंदाजी न दिल्यास ते दोन रविवार येत नाहीत असा अभ्यासपूर्ण निष्कर्ष आहे.    

रोहित दणाणे, सुशांत पाटील, अक्षय चिपरीकर - ही सगळी यंग ब्रिगेड आहे. गगनचुंबी षटकार, घणाघाती चौकार, फसवी गोलंदाजी, चपळ क्षेत्ररक्षण आणि बिन ब्रेकच्या गाडीसारखा सुसाट थ्रो हे एवढं सगळं एकटा रोहित करतो. प्रविण आणि त्याची ताटातूट केल्याशिवाय सामना तुल्यबळ होत नाही. सुशांत आणि अक्षयला रोहित दम देत असावा, 'याद राखा माझ्यापेक्षा चांगलं खेळाल तर'. ते दोघे बिचारे दबलेले दिसतात त्याच्यापुढे. अलीकडे गोलंदाजांनी त्याला स्वस्तात काढलाय असं कानावर आलंय याचा अर्थ गोलंदाजीत सुधारणा झालीये की त्याचा फॉर्म गेलाय हा चर्चेचा विषय होऊ शकतो. त्यानी घेतलेल्या झेलांमुळे त्याला दोन झेल प्रतिदिन असं बंधन घालण्याची मागणी वारंवार पुढे येत आहे. तो आउट झाल्यावर प्रतिपक्षात अमेठीची सीट जिंकल्यासारखा आनंद होतो याचा अर्थ तो सरस खेळतो असा आहे. 

प्रविण देवधर, मिलिंद धाडगे - इमारती पडल्यात पण कधीकाळी भरभराट होती अशी जाणीव अधूनमधून होते. मिलिंद धाडगे आता इतिहासाचं पुस्तक झालंय. त्याला पाय दिसत नाहीत असा घेर वाढलाय. एकेकाळी दमदार फलंदाजी करायचा, अचूक गोलंदाजी टाकायचा या सांगण्याच्या गोष्टी झाल्या आता. पण तरीही तो हौसेने येतो. येताना ब्रेकफास्ट आणतो. मैदानावर जाण्यात पण खेळल्याचा फील आहे बहुतेक. त्यानी लवकरात लवकर फीट होऊन घणाघात चालू केल्यास अजून सामने रंगतदार होतील. प्रविण यायचाय अजून खेळायला हा विश्वास असतो. तो बोलला की त्याची पुढची बाजू कुठली हे कळतं. ख-या अर्थानी तो ऑलराउंड आहे पण षटकार मारताना यातलं काही आड येत नाही. रन्स पळून काढून कशाला दमा त्यामुळे तो शॉर्टकट वापरतो. फसवे, हळुवार ऑफस्पिन पण तो टाकतो. उंच, अशक्यं झेल घेतो पण पंचवीस यार्ड पळत जाऊन झेल वगैरे स्वप्नं पण पडू शकत नाही त्याला. चेष्टेचा भाग सोडून देऊ पण दोघेही नैसर्गिक तडाखेबंद फलंदाज आहेत हे नक्की. त्यांनी फिट होऊन अजून रंगत आणावी अशी इच्छा आहे. 

कुणाच्या अध्यात न मध्यात अशी एक जमात असते त्यात केदार जोगळेकर, आनंद कुलकर्णी, मयुरेश बुधकर, समीर व्होरा, सचिन साबणे, अविनाश रहाळकर हे लोक मोडतात. कुठलेही वाद नाहीत, चिडचिड नाही. निमूटपणे खेळतात. अविनाशचं गणित चांगलं आहे हा मुद्दा नाही, बाकीच्यांचं पण चांगलं आहे पण तो सभ्य असल्यामुळे स्कोअर, चेंडू, ओव्हर्स बरोबर मोजले जातात. त्यानी सांगितलं की बात खतम. अजय मराठे यांची बोटं मोजताना चुकतात, तो मुद्दाम करत नाही, होतं तसं. पहिलीपासून त्याचा हा प्रॉब्लेम आहे असं ऐकिवात आहे. केजरीवालसारखा तो दोनच्या फरकानी फक्तं सम विषम धावसंख्या मोजत असावा. केदार सगळ्यात जास्ती टीकास्त्र अंगावर घेणारा माणूस आहे. मोडेन पण वाकणार नाही हा त्याचा बाणा शारीरिक नाईलाजानी आहे. अधून मधून तो नेहरू स्टेडीअमवर कोचिंग क्लासमध्ये लहानपणी मारलेला कव्हर ड्राईव्ह आठवल्यासारखा मारतो. आकाश, दत्ता मोरे हे पाहुणे कलाकार आहेत. हयातीचा दाखला द्यायला ते अधून मधून येतात. 

मिहिर भागवत, नितीन करमरकर सभ्य आहेत? हा प्रश्नं केवळ होकारार्थी उत्तर यावं अशा हेतूनीच विचारलेला आहे. मिहिर आहे पण तो एकटा पडला तर. स्वत:च्या जीवावर निवडून आलेले आमदार, खासदार जसे उपद्रव मूल्य बाळगून असतात तसा तो आहे. त्याला युती लागते. सहसा अंमलदार आणि रवि असला तर त्याला बहर येतो. लहानपणी राज्यं आल्यावर घरात गेलं की यायचंच नाही हा त्याचा स्वभाव बदलला आहे असं कानावर आलंय पण घरात गेलेले चेंडू सापडत नाही म्हणायचं आणि सापडल्यावर परत द्यायचेच नाहीत हे अजून चालूच आहे म्हणे. नितीन करमरकर फ्रीलान्स क्रिकेटर आहेत. ते मनात आलं की अंपायर, स्लीप फिल्डर, गोलंदाज, लगेच आउट होण्याची खात्री असलेला फलंदाज अशी कुठलीही भूमिका स्विकारतात. शक्यतो ते सगळ्यांना मान्य आहे असं त्यांचं ते गृहीत धरतात. अतिशय निष्पाप चेह-यानी ते उपहासात्मक बोलतात. किमान शब्दात कमाल अपमान करू शकतात. चुकून झालेला रनआउट, एखादा हातात बसलेला झेल वगैरे घेतला की चेहरा बघावा, साधारण दोन रविवार तरी ते ऐकावं लागतं, बाकी माणूस चांगला आहे. वापरला नाही तर आंबेल अशा भीतीनी त्यानी स्प्रे संपवला. एका ओव्हर नंतर फवारणी परवडत नाही संघाला पण त्याला तरी कोण खेळायला घेणार या वयात म्हणून कुणी बोलत नाही.     

केतन तेरेदेसाई, डॉ.मनोज गद्रे मैदानावर असल्यामुळे त्यांना ते क्रिकेट खेळतात असं म्हणायला हरकत नाही. राहूल द्रविड ही भारतीय क्रिकेटची 'द वॉल' असेल तर केतन इज 'द वॉल' फॉर अस. कुठेच फिल्डिंग चांगली करत नाही म्हणून तो विकेटकीपर रहातो. कुठलाही चेंडू अडवायची, झेल घ्यायची पद्धत त्याच्याकडे नाही, त्याला चेंडू लागला की अडतोच. त्याच्या पुढ्यात पडलेल्या चेंडूवर सिंगल चोरावी लागत नाही, चालत चालत होते. रागापोटी त्याला लांब ठेवलात तर तिथे चार जातात म्हणून त्याची प्राणप्रतिष्ठा परत पहिल्या जागी करावी लागते. तयार रहाणे, थ्रो/बॉल कलेक्ट करणे, फलंदाज क्रीजच्या आत यायच्या आधी स्टंप उडवणे वगैरे क्रिया सलग करायला त्याला आवडत नाहीत. त्यानी स्टंपिंग केलं तर तो क्रीडादिन म्हणून साजरा करावा लागेल. डॉ.मनोज गद्रे वडीलधा-या माणसासारखे पोरं उपाशीपोटी खेळत नाहीत नाही याची काळजी घेतात. त्यांच्या हिंदी डायलॉग शिवाय ब्रेकफास्ट येऊ शकत नाही. अंपायर म्हणून करिअरला सुरवात करायचं त्यांच्या मनात होतं पण आक्रमक खेळाडूंच्या दडपणाला ते बळी पडल्यामुळे तो विचार सध्या त्यांनी लांबणीवर टाकलेला आहे. 

नितीन अंमलदार, चंद्रकांत खिरीड - ही जोडगोळी आता वयोमानामुळे खेळण्यापेक्षा बोलणं जास्ती करते. तिरंदाज खिरीड म्हणून ते ओळखले जातात. साठी गाठलेला हा तरुण माणूस लगोरी खेळतो. त्याचे दात ओठ खाल्लेला चेहरा बघून फलंदाज मागे सरकतो. गोट्या आणि गोलंदाजी यात काहीही फरक नाही. पण त्याची कुणीही केलेली चेष्टा तो हसतमुखाने स्विकारतो हा त्याचा मोठेपणा आहे. बेनिफिट सामन्यात टाकतात तशी एखादी ओव्हर तो टाकतोही. नितीन अंमलदार वेळेत उपस्थित रहातात, काळजीनी येतात, अनुपस्थिती नसतेच जवळपास इतक्या ओढीनी ते येतात. त्यांनी ठोकलेले स्टंप हे सरळ रेषेतच असतात बाकी सगळे तिरळे आहेत, सगळ्यांना आवर्जून रविवारी यायची आठवण करतात, चेंडू कुठला आणायचा वगैरे प्लानिंगचा पार्ट त्यांच्याकडे असतो. स्वत:ला सोयीस्कर नियम बनविणे, मागे आपण अशाच प्रसंगात काय बोललो होतो त्याचं त्यांना विस्मरण होतं, आत्ता ते कुठल्या पार्टीत आहेत त्यावर ते अवलंबून असतं. खांदा आणि गुडघा अशा त्यांच्या दोन्ही ठिकाणच्या हिंजेस कुरकुर करत आहेत पण ते येतात. घरी सराव करतात आणि लवकर आउट होतात अशी बातमी आ

नरेंद्र बापट, रविंद्र उटगीकर - दोघंही शक्यतो विरुद्ध पार्टीत असण्याची काळजी घेतात नाहीतर रविवार सुना सुना बेचव जातो. म्याच रिपोर्ट नंतर निम्मं शाब्दिक युद्धं यांचच असतं. मराठीत ज्याला कुजकं पण साहित्यिक भाषेत ज्याला उपहासात्मक असं म्हटलं जातं त्या भाषेचे शब्दंकोष दोघं मिळून लीलया लिहू शकतात. नंदूकडे पेट्रोल पंप आहे. ठिबक सिंचन पद्धतीवर त्याचा शेतक-यापेक्षा जास्ती विश्वास आहे. मुळापाशी थेंब थेंब पेट्रोल टाकण्याचा उद्योग तो न थकता करतो. तो फिल्डिंगला कुठेही असला तरी कुणाला बॉलिंग, ब्याटिंग मिळाली नाही याची नोंद घेतो आणि शेकोटी पेटती रहावी याची काळजी घेत एकेक काडी पुढे सरकवतो. मनातला हेतू वेगळा असला तरी अत्यंत निरागस चेह-यानी, काळजी असल्यासारखा चेहरा करून हे तो करू शकतो. तो लॉंगऑन, मिडविकेट, स्क्वेअरलेग, डिप कव्हर कुठूनही नो, वाईड, रनाउट देऊ शकतो किंवा नाकारू शकतो. पुलंचे हरितात्या जसे इतिहास सांगताना त्यात 'हे असे आम्ही उभे आणि महाराज बघतायेत' असं म्हणून स्वत:ला गोवायचे तसं नंदू करतो. 'आम्ही (पक्षी : आयसीसी) तसा नियम केलाय' हे वाक्यं ऐकून नियमावली तयार करणारा हा थोर माणूस आपल्याला सहवासाचा लाभ देतो या कल्पनेने मी सद्गदित झालो होतो. योग्यं वेळी झेल, चेंडू सोडणे, प्रयत्नं करूनही तो कसा सुटला वगैरे अभिनय त्याच्या डाव्या हाताचा मळ आहे. त्याचा चेंडू उडतो, वेगात येतो तो त्याची उंची आणि पिचमुळे, याच्यात लपलेली 'जोरात टाकला तर कसा येईल' ही धमकी लक्षात घ्या.      

आपलं म्हणणं न थकता एखाद्याच्या गळी उतरवणे, सतत तेच सांगून हळूहळू तेच सत्यं आहे असं वाटायला लावणे, धूर्तपणानी लोकं आपल्यामागे गोळा करणे आणि मी त्यांचं मत मांडतोय, माझं काही नाही त्यात असं दाखवणे, बोलून खच्ची करणे, विनोदाच्या नावाखाली टार्गेट करणे, प्लानिंग करण्याच्या नावाखाली फिल्डर हलविणे, रनाउट झाल्यास (स्वत: किंवा समोरचा) समोरच्याला फक्तं आणि फक्तं त्याचीच चूक कशी हे पटवून देणे, उगाच वेळ काढून मानसिक खच्चीकरण करणे, कुठेही उभं केलंत तरी बॉल काही माझ्याच्याने अडणार नाही कारण त्यात माझी काही चूक नाही हे दाखवणे, कमकुवत फलंदाजाचे झेल सोडणे, कधीही वेळेत न येणे या सगळ्या प्याकेजला रविंद्र उटगीकर असं म्हणतात. विद्यावाचस्पती शंकर अभ्यंकर त्याला फोन करतात अशी अफवा होती. तो एक चांगला मध्यस्थ, निगोशिएटर मात्रं आहे. बोलण्यातल्या चतुराईनी तो मुद्दा गळी उतरवण्यात तरबेज आहे. आपल्या संघाचा कुठे दौरा असेल तर याला आधी पाठवावं. द्रुतगती गोलंदाजांची 'वेगाचे दुष्परिणाम' यावर एक दोन सेशन्स त्यानी घेतली तर आपण जिंकू शकतो. ते गोलंदाज विटकरीनी बोटं ठेचून घेतील आणि 'अहिंसो परमो धर्म:' म्हणत रविचे फोटो गळ्यात अडकवून रस्त्यानी फिरताना दिसतील.   

जयंत विद्वांस - याला कुणी बोलावलं पहिल्यांदा याचा शोध चालू आहे. अतिशय चांगला उत्तम फलंदाज, नऊ आउट झाल्यावर अकरावा नाईलाजानी खेळायला येतो तसा हा येतो. स्वत:ची चेंडूफेक स्वत:ला खेळायला लागत नसल्यामुळे तो सुखी आहे. मुळात ती फास्ट नाही, मी राउंड ड विकेट टाकत नाही त्यामुळे अंगाला लागायचा प्रश्नं येत नाही, लागलाय का आत्तापर्यंत कुणाला वगैरे मतं त्याची एकट्याची आहेत, कुणाचाही याला दुजोरा नाही याची त्याला खंत आहे. केतन पायानी बॉल अडवून पोचे काढायला ग्यारेजला गेला होता असं ऐकलंय. बाकी विशेष सांगण्यासारखं काही नाही. रवि नंदूच्या तालमीत मौखिक प्रशिक्षण चालू आहे एवढंच.

अजय मराठे - संघटक, उत्कृष्ठ समालोचक, खजिनदार. मुळात हा सगळा आनंदोस्तव चालू होण्यामागे अजयचा हात आहे. कुठलाही फायदा नसलेला हा उद्योग तो मनापासून करतो. चांगलं करण्याची नुसती ओढ असून भागत नाही. त्याकरिता कष्ट घेण्याची तयारी लागते. ती त्याच्याकडे आहे. तो कुणाकुणाला, जुन्या माणसांना फोन करून बोलावतो. त्यावरून चार शब्द ऐकून पण घेतो. उद्या रोहन गावसकर रस्त्यात दिसला तरी तो म्हणेल, 'रविवारी येत जा रे मोकळा असशील तर'. खेळ झाला पाहिजे एवढाच त्याचा शुद्ध हेतू त्यात आहे. पैसे गोळा करणे, चोख हिशोब ठेवणे, त्याच दिवशी पीसीवर काम करून फोटो काढून टाकणे, उसने मागत असल्यासारखे लोकांकडे लाजत पैसे मागणे, अचूक, मार्मिक, मोजकं, सर्वसमावेशक, वाचनीय, कुणीही दुखावलं जाणार नाही याची काळजी घेत, स्वत:बद्दल एकही ओळ न लिहिता कसं लिहावं याचा उत्तम नमुना असलेला वृत्तांत लिहिणे वगैरे प्रकार तो हौसेने करतो. त्याचा स्वभाव त्याच्या खेळात दिसतो. उगाच हाणामारी, स्पीड असं काही नसतं. सहसा तो चिडत नाही. कुणी पैसे दिले नाहीत तर तो त्याच्याशी कधीच भांडणार नाही पण एक रन कमी करा, तो उज्वल निकमसारखा तावातावानी भांडेल. निरलसपणे अजय हे सगळं करतोय याबद्दल आम्ही सगळे त्याचे आभारी आहोत.   

एकावेळी अकरापेक्षा जास्ती खेळाडू फिल्डिंगला असतात तरी रन्स होतातच. इथल्या फिल्डिंग पोझिशन्स कदाचित क्रिकेटच्या पुस्तकात सापडणार नाहीत. वाढलेल्या वयात ते हरवलेलं लहानपण, ती भांडण, ते वाद डोक्यात तरळत असतात. त्याची पुनरावृत्ती केल्यामुळे तो काळ जगता येतो. चित्रपटात विग घालून जसा वयस्क माणसाचा तरुण काळ दाखवतात तसाच प्रकार आहे हा. पण मजा येते. कुठलीही कटुता न बाळगता आपणा सगळं विसरून खेळतो. भेटणं होतं, गप्पा होतात. खेळताना, भांडताना हुद्दा, वय, आर्थिक परिस्थिती आड येत नाही. हे क्षण जेंव्हा आपण खेळू शकणार नाही तेंव्हा आठवतील. रमायला चांगल्या आठवणी तर हव्यात न माणसाकडे, आपण त्या एकेक करून साठवतोय. 

रविवारी घरी आल्यानंतर स्पेअर्स चेकावे लागतात. दिवसभर काय पुढच्या रविवार पर्यंत पुरतं. गरम पाण्याची पिशवी, आईसपॅक बारा पर्यंत तयार ठेवायला निघतानाच सांगायचं, वेळ कमी लागतो म्हणजे. व्हॉलिनी अर्ध्या किलोच्या डब्यात यायला हवं. पंचवीस एमेम ब्रश घेऊन बसायला बरं पडेल म्हणजे. एकदा चंदनासारखा त्याचा लेप लावला की झालं. दुपारी गप पडायचं. एक ग्लेनग्रांट नाहीतर शिवास तीस एमेल पाण्यातून पेनकिलर म्हणून चालते. सुखाची झोप लागते. स्वप्नात दीपिका, अनुष्का वगैरे कुणी त्रास देत नाही. डोळ्यापुढे सकाळी पडलेला लेगकटर, बुंध्यात पडल्यावर आलेला काठीचा आवाज, उडालेल्या बेल्स, चेंडू अडवताना लाल झालेला हात, बधिर अंगठा, तिसरी पळताना गळयाजवळ पोचलेली फुफ्फुसं. काय नी काय तरळत असतं. पुढच्या रविवारचे प्लान्स तयार होत असतात. थोडा टप्पा अजून मागे हवा, राउंड द विकेट आलो तर बाहेर जातो पण कटरची मजा जाते, मिडल लेगला पडून ऑफ जातो त्यासारखं दुसरं प्रेक्षणीय काही नाही. स्वप्नं बघायला काय हरकत आहे निदान. 

देवाकडे तसंही मी कधी काही मागत नाही पण मरेपर्यंत कुठला नं कुठला खेळ खेळण्याची ताकद रहायला पाहिजे एवढं सिंपल मागणं आहे. बाकी काय लिहू, असाच लोभ असावा, धन्यवाद.

 

जयंत विद्वांस

(यातील चेष्टेने कुणाची मन दुखावली असतील तर दुखू देत, खिल्ली उडवण्याच्या हेतूनेच ते लिहिलंय)

लल्याची पत्रं (२९)…. 'तू प्यार का सागर है…'

लल्यास,

मागे आपण बलराज सहानीबद्दल बोललो होतो. तो काही नटीच्या मागे फिरत, उड्या मारत, लोचटपणा करत गाणी म्हणणारा माणूस नव्हता पण काही अजरामर गाणी त्याला मिळाली, त्याच्यावर किंवा त्याच्या चित्रपटातील. 'दो बिघा जमीन'मधली सगळी, 'वक्तं' मधलं 'ऐ, मेरी जोहराजबी', 'काबुलीवाला'मधलं 'ऐ मेरे प्यारे वतन', 'भाभी' मधलं 'चल उड जा रे पंछी', 'हकीकत' मधलं 'होके मजबूर उसने मुझे बुलाया होगा', 'कठपुतली' मधलं सुबीरसेनच्या आवाजात पियानोवर बसून म्हटलेलं 'मंझील वोही है प्यार की' आणि 'सीमा' मधलं खुर्चीत बसून 'तू प्यार का सागर है' म्हणणारा बलराज सहानी. काही माणसं रुबाबदार असतात, काही आब राखून असतात, काहींचं व्यक्तिमत्व असं असतं की त्यांच्याशी, त्यांच्याविषयी आपण सैल जिभेने बोलत नाही. जुन्या काळातला रेहमान आणि बलराज सहानी तसे होते बघ. कुठलीही भूमिका असो, रेहमानचा भांग तसाच असायचा, सगळे केस चापून चोपून बसवलेले. पायलट होता तो. (एकाच वर्षात तीनवेळा हृदयविकाराचे झटके आणि मग घशाचा कर्करोग होऊन गेला बिचारा). स्वत:चा एक आब राखून राहिलेली माणसं ही.

'सीमा' पाहिला आहेस? नसशील तर पहा. पात्रं उभी करणं एकवेळ सोप्पं आहे पण वातावरण उभं करणं अवघड काम आहे. ते अनाथालय, ती रागावलेली, बंडखोर 'गौरी' नूतन, तो संयमित 'अशोकबाबू' सहानी पहाण्यासारखं आहे. पंचावन्न साली म्हणजे एकसष्ठ वर्ष झाली तरी हे गाणं आणि सिनेमा लक्षात आहे अजून लोकांच्या यात त्याचं मोठेपण आलंच. कृष्णधवल सिनेमे जास्ती जवळचे का वाटत असावेत? चार्ली चाप्लिन, लॉरेल हार्डी आणि आपल्याकडचे मराठी, हिंदी जुने चित्रपट बघ खोटं वाटत असेल तर, जवळचे वाटतात. रंगीत किती चांगलं दिसतं खरंतर पण सुख-दु:खं, आशा-निराशा, आसक्ती-विरक्ती, प्रेम-द्वेष, हिंसा-अहिंसा या जोड्या आहेत तशीच जोडी कृष्णं-धवल. माणसं आपलीच प्रतिमा बघतात त्यात, एक उजळ, एक काळी बाजू, लख्खपणे डोळ्यापुढे येत असावी. तांत्रिक चकचकाट डोळे दिपवून टाकतो, सुखावेलच असं नाही. एन.चंद्राचा 'अंकुश' आता बघताना हसू येतं, पस्तीस एमेम आहे. तो सिनेमास्कोप नव्हता म्हणून अडलं काहीच नाही कारण विषय भन्नाट होता. तसं मला वाटतं एखाद्या दिग्दर्शकानी आवाहन स्वीकारावं आणि अप्रतिम 'कृष्णधवल' चित्रपट या काळात काढावा. बघूयात तरी चांगल्या सशक्त पटकथेला, संगीताला, अभिनयाला आणि दिग्दर्शकीय कौशल्याला रंगाची गरज भासते का?

शैलेंद्र विषयी काय बोलू. म्हातारी अनुभवी माणसं जशी साध्या बोलण्यातून आयुष्याचं सार सांगून जातात तसं शैलेंद्र लिहितो. मला तो, खेबुडकर आणि गदिमांच्यात एक कायम साम्य वाटत आलंय, साधे शब्द हात जोडून पुढे उभे असल्यासारखे असायचे यांच्या. चपखल बसतील असे बोजड शब्दं कुणालाही सापडतील पण आपलंसं करणारे साधे शब्दं लिहिणं अवघड आहे. खुर्चीच्या कडेला बसलेल्या लहान मुलीच्या डोक्यावर हात फिरवत प्रार्थना म्हणणारा अशोक बाबू आणि इकडे घुसमटलेली बंडखोर गौरी. पहिल्या कडव्यात नूतनबद्दल वाटणारी काळजी किती सुंदर मांडलीये त्यानी. अभी बच्ची है, नादान है वो, हे वेगळं सांगावं लागत नाही. पंख है कोमल, आंख है धुंदली आणि जायचय हा भवसागर पार करून. मधेच गळाठली तर? ही काळजी आहे त्याला. बाप होणं सोपं असतं, पालक होणं अवघड आहे. चांगल्या वाईटाची पारख नसलेलं, विरुद्ध जाण्याची इर्षा असणारं, बंडखोर वय असतं, एक मुरलेलं लोणचं, एक उमलू पहात असलेली कळी. एक संयम, एक उत्साह, उतावीळपणा. जो तो स्वत:च्या मते योग्यं. बाप रागावतो, पालक समजावतो. त्यानी जास्ती पावसाळे काढलेले असतात, त्याला लांबचं वादळ दिसत असतं त्यामुळे त्याचा जीव तुटत असतो. मी सांगून झालं, आता तू सांग म्हणतोय तो परमेश्वराला, 'अब तू ही इसे समझा, राह भुले थे कहांसे हम'.

तारुण्यात जगण्याचा वेग जास्ती असतो, ब्रेक नसलेली, वंगण घातलेली, न कुरकुरणारी गाडी असते. सगळ्यांचेच अपघात होतील असं नाही पण रस्ता चुकण्याची, क्वचित संपण्याचीही शक्यता असते. दुर्लक्ष केलं तर मृत्यू कदाचित येणार नाही या भ्रमात जगत असतो आपण. 'इधर झूमके गाए जिंदगी, उधर है मौत खडी' या ओळीनी डोळे खाडकन उघडतात. जिंदगी पे मौत का हक है, जब मर्जी बुला लेगी. कुठपर्यंत? याचं उत्तर माहित नाही म्हणून जगण्यात मजा आहे. प्रत्येकाला मरणवर्ष माहित असतं तर शेवटची वर्ष भीतीच्या सावटाखाली जगले असते सगळे, इन्शुरन्स प्रकार अस्तित्वात आला नसता, इस्टेटीकरता खून करायची गरज पडली नसती. कुठून आलो माहित नाही, कुठे जाणार माहित नाही. सगळाच कल्पनाविलास. आयुष्यं म्हणजे सहल असते पण आपण तंबू ठोकतो, जमवाजमव करतो, माणसं जोडतो. ठसा नाही उमटवता आला प्रत्येकाला तरी छाप सोडून जायला हवी काहीतरी. परत एकदा शैलेंद्र किती सुंदर म्हणून गेलाय बघ 'दो बिघा जमीन' मधे, 'अपनी कहानी छोड जा, कुछ तो निशानी छोड जा, कौन कहे इस और तू फिर आये ना आए'. शहर काय आयुष्यं काय, सोडताना नाव सोडून जाता येईल असं काहीतरी करायला हवं.

किशोरचा आवाज जसा काही गाण्यांना वेगळा लागतो तसा मन्नाडेचा पण लागत असावा. हे, लागा चुनरीमे दाग, ए भाय..च्या शेवटच्या ओळी, यारी है इमान मेरा, ऐ मेरे प्यारे वतन, ऐ मेरी जोहराजबी, 'प्रहार'मधलं 'हमारी ही मुठ्ठीमे आकाश सारा' ही आणि अशी अनेक गाणी आहेत. प्रार्थनेचा दर्जा दिला जावा अशी गाणी म्हणजे 'ऐ मालिक तेरे बंदे हम' (पाकिस्तानात हे प्रार्थना म्हणून म्हटलं जातं) आणि 'तू प्यार का सागर है'. तत्वज्ञान रुक्ष असतं पण गाण्यातून आलं की सोपं वाटतं. शैलेंद्र काय या गाण्यातले सगळेच 'जाना है उसपार' म्हणायच्या पलीकडे गेले. उसपार काय आहे ते माहित नाही, जे गेलेत ते सांगत नाहीत. म्हटलं ना सगळा कल्पनाविलास, तोपर्यंत इसपार आहे ते बघून घेऊ, तिकडचं तिकडे गेल्यावर.  

  

जयंत विद्वांस

तू प्यार का सागर है, तेरी एक बूंदके प्यासे हम

लौटा जो दिया तूने, चले जायेंगे जहांसे हम    

घायल मनका पागल पंछी, उडनेको बेकरार

पंख है कोमल, आंख है धुंदली, जाना है सागर पार

अब तू ही इसे समझा, राह भूले थे कहांसे हम

इधर झूमके गाए जिंदगी, उधर है मौत खडी

कोई क्या जाने कहा है सीमा, उलझन आन पडी

कानोमे जरा कह दे के आए कौन दिशासे हम

(सीमा, १९५५, शैलेंद्र, शंकर जयकिशन, मन्ना डे)

चरा…

'आबा, फेकून द्या तो शर्ट आता'. 'अगं याला काय झालंय, उसवला नाहीये, फाटला नाहीये कुठे, अजून चार वर्ष सहज काढेल, उगाच काय टाकून द्यायचा आणि, घरात घालायला बराय अजून. पावसाळ्यात कपडे वाळत नाहीत तेंव्हा असे कपडे असावेत चार राखणीतले'. 'आबा, डिसेंबर आहे हा चालू, सहा महिने आहेत किमान अजून कपडे न वाळायला'. 'शब्दश:अर्थ काढू नकोस ग कार्टे, सांगण्याचा अर्थ लक्षात घे'. 'आबा, एक काम करूयात का, तुमच्या सगळ्या शर्ट प्यांटना आतून खरेदी वर्ष लिहून ठेऊ धोब्याच्या शाईनी, ते पुसलं जाईल पण कपडा सापडेल जसाच्या तसा कपाटात, शेवटचा शर्ट प्यांट जोड ख्रिस्तपूर्व काळात घेतला असेल तुमचा, ते काही नाही, मी हे सगळे कपडे काढून टाकणारे जुने आणि नवीन घेणारे'. 'अगं पण कशाकरता? फाटल्याशिवाय, विटल्याशिवाय उगीच कपडा टाकू नये, मस्ती आल्यासारखा. द्यावा नाहीतर कुणा गरजूला'. 'आबा, हल्ली कुणी गरजू बिरजू नसतं बरं का, कमीपणा वाटतो लोकांना, लोक घेतात आणि विकतात बाहेर'. 'हे बघ, उगाच मला भरीला पाडू नकोस, मी टाकून देणार नाही कुठलाही कपडा कारण नसताना, फार तर कुणाला तरी देऊ मगच नविन आणूयात, चालेल?' 'बरं, पण काढून ठेवा सगळे, रविवारी तुमचं नव्यानी पासिंग करून घेऊ'. 

मी सतीश वाघ, आडनाव वाघ असलं तरी आता म्हातारा झालोय. आत्ता बोलत होती ती माझी नात. मोठी गोड आहे. कथा कादंब-यात असतात तशी म्हातारपणाची दु:खं मला अजिबात नाही, सगळं कसं छान आहे. तसा मी काही चिकट नाहीये पण कपड्यांवरून मला हे सगळे सतत बोलत असतात. पण यांचं फ्रांसच्या राणीसारखं झालंय, अनुभवलं नाहीये त्यामुळे एखाद्या गोष्टीची तीव्रता यांना कळत नाही, अडचण पोचत नाही. आपल्याला सोसावं लागलं, मिळालं नाही ते पुढच्या पिढीला मिळावं यासाठी मधली पिढी धडपड करतीये पण त्यांना सगळं कष्टाविना देऊन आपण घाबरट प्रजा तयार करतोय असं माझं मत आहे. म्हणून कुठलीही अडचण आली की हे लगेच सैरभैर होतात. असो? म्हातारपणी कुणाला मागितल्याशिवाय सल्ला देऊ नये, किंमत रहात नाही, लोक टाळतात मग आपल्याला. पथ्य पाळलं की आजार जवळ येत नाही हे इथेही लागू आहे.

लहान असताना मोठ्या असलेल्या चुलत, मामे भावंडांचे त्यांना लहान झालेले पण चांगले असलेले कपडे घालताना कधीही कमीपणा वाटला नाही कारण वडिलांनी तशी सवय लावली होती. त्यामुळे आम्ही हक्कानी घ्यायचो, द्यायचो. वह्या, पुस्तकं इकडून तिकडे जायची पण त्यात दान, भीक अशी भावना नव्हती कधीच. हे सगळं आठवायचं कारण मात्रं वेगळंच आहे. एखादी घटना घडून जाते पण तिचा प्रभाव इतका जबरदस्त असतो की ती कायम लक्षात रहाते. मी बहुराष्ट्रीय कंपनीत होतो तेंव्हा. कंपनी आणि कामगार मिळून काही निधी गोळा व्हायचा चांगल्या उद्दिष्टांसाठी, आमचीच एक अंतर्गत संस्था होती. आदिवासी, गरजू लोकांना मदत करणारी. एकदा एका आदिवासी पाड्यावर आम्ही गेलो होतो. त्यांना त्यांच्या वस्तीकडे जाण्यासाठी मुरुमाचा रस्ता श्रमदान करून बांधायचा होता. मशिनरी आणि आम्ही तीसेक लोक होतो पण मशिनपेक्षा जास्ती काम त्याच लोकांनी केलं खरंतर. काय कृतकृत्य भावना असते त्या लोकांची चेह-यावर. कुठलाही नाटकीपणा, खोटेपणा नाही. आपल्यासाठी कुणीतरी चांगलं करतंय हे त्यांच्या चेह-यावर दिसतं. त्यांना शब्द सापडत नाहीत, पण आशीर्वाद त्यांच्या चेह-यावरून, बोलण्यातून निथळत असतात.

त्यांचा एक म्होरक्या होता. त्याला मान होता. सगळे कसे लंगोटी लावलेले, शिसवीच्या लाकडासारखे काळे कुळकुळीत पण तुकतुकीत, अंगावर चरबीचा कण नाही, काटक सगळे, चपळ आणि झटून काम करणारे. तेल लावलेला कडप्पा चमकावा तसे सगळे ग्लॉसी ब्ल्याक दिसायचे. काम संपलं, बाकी सगळे परत आले. मी हौसेने थांबलो रात्री तिथे. ज्यानी आम्हाला हे काम सुचवलं तो कार्यकर्ता पण थांबणार होता म्हणून. काय मस्तं संध्याकाळ असते माळरानावरची, आपल्याला सवय नसते शुद्ध हवेची. कुठलीही इस्टेट नसलेली ती माणसं काय आनंदी दिसतात, हेवा वाटतो. आम्ही त्या म्होरक्याच्या घरी गेलो. अंधार झाला म्हणजे रात्रंच त्यांच्यासाठी. त्याचं घर जरा मोठं होतं म्हणजे मधे कुडाचं पार्टिशन एवढाच फरक इतर घरांपेक्षा. तो, बायको आणि त्याचा भाऊ. मोठा रॉकेलचा टेंभा त्यानी मधे आणून ठेवला. शहरातला माणूस घरी आल्याचा आनंद आणि न्यूनगंड पण होता त्याच्या हालचालीत. त्याची बायको काही कामावर आली नव्हती. लाल गावठी तांदुळाचा भात, मुगाची आमटी आणि चुलीत भाजलेली कसली तरी कंदमूळं. आम्ही दोघे जेवायला बसलो. काही लागलं की तों आत जायचा आणि मग बायको बाहेर यायची. ती आत गेली की तो किंवा त्याचा भाऊ बाहेर यायचा. 

जेवणं झाली आम्ही गप्पा मारत बसलो बाहेर. त्याची भाऊ आणि बायको दाराचा आडोसा करून बसले होते. भावाला हाक मारली की तो आत जायचा मग भाऊ बाहेर यायचा. मला काहीतरी खटकल्यासारखं झालं. सकाळी आम्ही निघालो लवकरच. म्होरक्या आला होता सोडायला मेन रोड पर्यंत. 'चक्रावलात ना काल? नविन माणसाला असंच वाटतं की हे एकावेळी एकंच का बाहेर येतात म्हणून. तुम्ही शहरातून आलात त्यामुळे आधीच त्यांची फार कुचंबणा झालेली असते. ते असे एकेक का येत होते समोर असंच विचारणार आहात ना?' होय'. 'तुमच्या लक्षात आलं नाही, तुमच्यापुढे येताना सगळे जे कापड गुंडाळत होते तेवढं एकच आहे त्यांच्याकडे. अतिशय जपून वापरतात ते, ते फाटलं तर? हा त्यांच्या दृष्टीने मोठा प्रश्नं आहे. त्यामुळे एकजण आत गेला की दुसरा तेच गुंडाळून बाहेर येतो. एरवी ते लंगोटीवर असतात पण घरी आलेल्या शहरी पाहुण्यासमोर ते वाईट दिसतं म्हणून ते त्यांचं हे ठेवणीतलं कापड वापरतात समोर येण्यासाठी. आपल्याला आपले प्रॉब्लेम किती मोठे वाटतात ना? आत्ता जेवताना डोक्यात संध्याकाळी? हा प्रश्नं ज्याला आहे त्याला भेटा एकदा, माणूस अन्न टाकणार नाही. खूप दरी आहे या दोन जगात. मधे पूल बांधायला कुणाला वेळ नाहीये. फोटो काढून वार्षिक दान करणारे खूप आहेत, कायमस्वरूपी उपाय करणारे कमी आहेत'.    

        

एक प्रचंड मोठ्ठा चरा उमटलाय तेंव्हापासून. कपडा टाकवत नाही त्याला काय करू.  

जयंत विद्वांस 

(कुणाच्या आठवत नाही पण एका मोठ्या माणसाच्या लेखात वारली आदिवासी आणि एक कपडा उल्लेख वाचलेला खूप वर्षामागे, तो डोक्यात खिळा मारल्यासारखा रुतलाय)

धमकी...

आत्मज्ञान पोस्टीत मी कविता करणं बंद केलंय हे मागेच सांगितलंय. ते लोकांनी कौतूक करावं, 'तुम्ही छान करता (कविता), का बंद केलंत, लिहा न परत आता,' 'आं, जा बाबा, एवढं पण नाही ऐकणार माझं' हे ऐकण्यासाठी नव्हतं. तर तेंव्हाही लोकांनी धमक्या दिल्या होत्या म्हणून आणि कित्येक लोकांनी पटवून दिलं होतं की 'कशाला उगाच उंटाच्या पार्श्वभागाचा मुका घेतोयेस, तुझंही तोंड खराब आणि आमच्याही डोक्याला त्रास'. जनहितार्थ मी तो लेखनप्रकार बंद केला. पण काल त्याच रिपीट पोस्टीवर एक दोघांनी गुलाबपाणी शिंपडून स्वागत केलं आणि हुरळलो झालं.

कविकिरण मंडळाकडून मेसेजेस आले. कुणाचे कुठे हात पोचले असतील सांगता येत नाही हल्ली. स्टोन चाळीतून एक, दुबैतून एक असे दोन फोन आले. अनुक्रमे मराठीतून आणि हिंदीतून.

स्टोन चाळ - 'दात आले काय रे'. 'काय झालं साहेब'. 'कविता करतो का परत'. 'नाही हो, हल्ली होतंच नाहीत, कुंथाव लागतं'. 'परत जर का दिसली कवितेची पोस्ट तर याद राख, मधीमधी बोलू नको, मला आवडत नाय, एकदा सांगितलं ना, नको की नको'. 'अहो पण...' 'आपल्या लोकांच्या पोस्टीला एक तर तू लाईक, कामेंट करत नाय, लै दिवस बघतोय, शाना समजतो का स्वतःला, बांबूनी बोटं ठेचेन उचलून आणून'. डायरेक फोन कट, काय बोलायची संधी नाय काय नाय. मी घाबरून वॉलवरच्या, मेल, ब्लॉग जिथे असतील त्या डिलीटायला घेतल्या. मेंदूत एक तरळत होती ती पण नाकात कागदाची सुरनळी घालून आकछी करून टाकून दिली.

जरा कुठे धैर्य गोळा करतोय तर बाहेरदेशाचा नंबर डिस्प्ले झाला, माझी तिकडे कुणाकडेच उधारी नाही म्हणून घेतला तर डायरेक राष्ट्रभाषेतून खर्जातला आवाज. 'कायको पंगा लेनेका रे, भाय बोला ना हमारा लोकल ब्रँचका, तो सूननेका, टपका डालेगा ना कोई येडा पोएट, बालबच्चेवाला आदमी है इस वास्ते बोल रहेला है, हमलोगाको इतनाच काम नही है रे, एक बार बताया, सूननेका, दुसरी बार फोन बिन कुछ नही आयेगा, सिद्धा पेपरमें ब्रेकिंग न्यूज, चल रख अभी, सुधर जा'.

सकाळी चौकीला गेलो तर मलाच वेड्यात काढलं. अंगठा दाखवून विचारलं 'सकाळीच का आज की रात्रीचीच बोलतीये अजून?' कंप्लेंट नोंदवायची सुद्धा लायकी नाही आपली. तीव्र दुःखानी परत आलो. परत कविता करणार नाही असं अफिडेव्हीट केलंय, फोटो काढून दुबै एचो आणि स्टोन ब्रँचला ऍप्सवर पाठवतो, म्हणजे सुटलो.

त्यामानाने कविकिरण मंडळाचे मेसेज वरणभात होते. 'तू टाक तर, दीड पायाचाच करतो'. 'आपण फार सुंदर कविता करता, तिस-या ओळीला जांभई आणि पाचव्या ओळीत गाढ झोप लागते, लिहित रहा, झोपेच्या गोळ्या घ्यायला नकोत म्हणजे मला', 'तुझं तुला कळतं का रे काय लिहितो ते, काय स्वाभिमान असला शिल्लक तर दगडानी बोटं ठेचून घे'. अत्यंत विमनस्क अवस्थेत आहे मी. आरशात बघितलं मगाशी, एक शबनम अडकवायची, मोठ्या फ्रेमचा चष्मा, चेह-यावर उपजत नैराश्य आहेच, कविसारखाच दिसायला लागलोय.

पोस्टू काय एक शेवटची?

जयंत विद्वांस

सुवास…

चित्रंविचित्रं गोष्टींचं आकर्षण माणसाला असतंच, मलाही आहे. काही विशिष्ठ वास आणि सुवास मला आवडतात - आयोडेक्स, पेट्रोल, चिरूट, थिनर, जळलेली काडी, फ्रेंच पॉलीश, विडी, टायर जाळल्याचा, दृष्टं काढल्यावर येणारा जळका वास, हे सुवास नव्हेत पण काहीतरी आहे त्यात जे ओढून घेतं, वेगळेपण नाकाला जाणवतं. उग्र वासानी माझं, बायकोचं, मुलीचं डोकं दुखतं - चाफा, डिओ, कुठलाही स्प्रे, अत्तर, आफ्टरशेव्ह (शेवटचं किती साली लावलं, आठवत नाही), त्यामुळे असल्या महाग आणि ऐपतीच्या बाहेर असलेल्या गोष्टींपासून आपोआप सुटका झालेली आहे. वास आणि सुवास यात फरक आहे. वास म्हटलं की त्यात शक्यता आली, अहाहा, काय वास येतोय आणि वास मारतोय म्हटलं की भिन्नं अर्थ येतात. सुवास म्हटलं की एकंच शक्यता. नाकपुडी पंपून आत तो वा-यावर सांडलेला भाग पदरात पाडून घ्यायचा. निसर्ग किती फुकट सुख वाटत असतो आणि आपण खर्च करून नकली सुवास विकत घेत असतो. 

लहानपणी चाळीत तो फकीर यायचा रात्री, हातातल्या धुपाटण्यावर ती उद आणि धुपाची पावडर फिसकारली त्यानी की जो पांढरा धूर आणि वास येतो तो अजून विसरलेलो नाही. ती धुपाची कांडी ज्यानी काढली त्याला मारला पाहिजे, उदबत्तीच्या पिठात रोल करून काहीतरी देतात. लालबुंद कोळशावर ते उद, धूप टाकल्यावर स्वप्नं विरावं तसे ते चटचट वितळतात आणि काय गंधाळून टाकतात. त्याची तुलना बाळंतिणीच्या खोलीतील सकाळी शेक शेगडी देऊन झाल्यावर रेंगाळलेल्या वासाशी होऊ शकते फक्तं. वासाला देह नाही असं कुणी म्हणेल तर चूक आहे ते. तेलानी मालिश करून, शेक झाल्यावर, डाळीचं पीठ, साय लावून अंघोळ घातलेल्या लहान बाळाला कधी नाक लावून पहा. लाल तेलाचा, धुपाचा, धुरीचा, जॉन्सनच्या पावडरीचा, डाळीच्या पिठाचा, आणि दुपट्यात घट्ट बांधल्याने मानेच्या वळ्यात आलेल्या हलक्याश्या घामाचा जो काही एकत्रित वास येतो ना त्याला तोड नाही. बाळाच्या कपाळाला, वळलेल्या मुठीच्या आत, शहाळ्यासारखा लागणा -या डोक्याला स्पर्श करा आणि नाकानी ओढून घ्या. काहीतरी हरवलेलं सापडल्यासारखं होतं. असल्या आनंदाला नाव नसतं. फोटोत ते वय, तो क्षण, ती भावना धरता येते, सुवास, गंध, परिमल धरता येत नाही, हे दु:खं आहे.

ते पहिल्या पावसाच्या मातीचा वगैरे सगळ्यांनाच येतो. त्यावर एवढ्या कविता होतात की घाबरून पाऊस गायब होतो. पण कधी पुदिन्यावर पाणी मारल्यावर वास घेतलाय? त्याचा एक अफाट वास येतो, पाच रुपयात आणलेल्या पुदिन्यावर नाही म्हणत, आमच्याकडे मागे बागेत एक पुदिन्याचा चौकोन होता लावलेला, त्यावर पाणी मारलं की येतो जो एक परिमल सुटायचा त्याला तोड नाही. त्या सुवासाला गारवा आहे, छातीत भरून घ्यायचा नुसता, फेश वाटतं एकदम. गावठी गुलाबाला जो वास येतो तो ही असाच फ्रेश करतो. आधी रातराणीचा मग सकाळी पडलेल्या प्राजक्ताच्या सड्याचा वासाइतकाच शेणाचा वासही मला आवडतो. अंगण सारवणे हा प्रकार अस्तिवात नाही आता शहरातून. पण ताज्या शेणानी सारवलेल्या अंगणाचा वास काय सुंदर असतो ते तो फुफ्फुसापर्यंत ओढून घेतल्याशिवाय कळणार नाही. स्वच्छ न्हायलेली परकर पोलक्यातली पोर छोटंसं कुंकवाचं बोट लावलं की जेवढी सुंदर दिसते तेवढंच नुकतंच सारवलेलं, रांगोळीनी श्रीराम लिहून त्यावर इवलीशी पिंजर टाकलेलं अंगण देखणं आणि सुवासिक असतं.

अन्नाचा सुवास हा वेगळाच भाग आहे. नुसत्या वासानी भूक खवळेल, खावंसं वाटेल तो वास खरा. मसाल्यासाठी परतत असलेल्या कांद्याचा, चुर्र आवाज करून उठवळ बाईसारखा उंडारत आलेल्या फोडणीचा, इडलीच्या आंबलेल्या पिठाचा, लाडवासाठी भाजलेल्या बेसनाचा, कुकरच्या शिट्टीमधून येणारा फ्लॉवरचा, खमंग पोळीचा, रटरट शिजणा-या रश्श्याचा, उग्र बिरड्या, पावटयाचा, अमसुलाचा, पुरणाचा, वरणाचा, आंबेमोहोराचा, फेसलेल्या मोहरीचा नाकात जाणारा हे आणि असे अनेक अनंत वास कारणीभूत असतात जेवावसं वाटायला. कधी अंधा-या जागेत अढी घातलेल्या आंब्यावरचं गवत बाजूला करून बघा, काय दरवळ सुटतो ते. अनारसे जमत नाहीत म्हणून दिवंगत झाले. आई घरी करायची विक्रीसाठी पीठ. वाळत घातलेल्या तांदुळाचा तो घरभर पसरणारा आंबूस वास आणि गुळ घातल्यावर त्या पिठाला आलेली वासाची चव किंवा चवीचा वास फार मादक असायचा. नावं देणं आणि नावं ठेवणं हे आपलं आवडीचं काम पण यातल्या कुठल्याही सुवासाला आपण नावं देऊ शकलेलो नाही, ते एक बरंय. सुख निनावी असावं. याचा आनंद सांगता येत नाही, ज्याच्या त्याला भोगता मात्रं तेवढाच येतो. 

प्रत्येक गोष्टीच्या व्याख्या माणसानुसार बदलतात. एखाद्याला सुवास वाटेल तो दुस-याला वास असेल. मोहाच्या दारूचा वास असाच आहे, उग्र, नुसत्या वासानीही झिंग येईल असा. आता कल्हई फक्तं डोक्याला होते, आधी भांड्यांना व्हायची. नवसागर लागल्यावर येणारा तो पांढरा धूर असाच उठवळ वासाचा असायचा. कधी गुळ खायला गेलात गु-हाळावर तर तो वास आधी भरून घ्या नाकात, त्यावर येणारी ती गुळाची पिवळसर खवाबर्फीला मागे सारेल अशी चव आणि तो गुळमट वास भन्नाट असतो. स्कॉचचा बाटली उघडल्यावर येणारा तो उग्र आणि बर्फात तिचं अद्वैत होत जाताना येणारा तो मंद पण मादक सुगंध दरवेळी मला वेगळा भासत आलाय. नविन कपड्याचा, पुस्तकांचा वास एक अगदी कोराकरकरीत आणि कुमार असतो. अशिक्षित माणसाला तो वारंवार दिला तर कदाचित आत काय लिहिलंय ते वाचता यायला हवं असं त्याला वाटायला लावेल इतका तो सुंदर आहे.     

फुलाला येणारा गंध हा अंगचा गुण असतो त्याच्या. प्रत्येकाला आवडणारं फुल वेगळं, गंध वेगळा, त्याच्याशी निगडीत व्यक्ती, ठिकाण, प्रसंग, घटना यामुळे लक्षात राहिलेला गंध वेगळा. पण काही सुवास शब्दांच्या पलीकडे असतात. परमेश्वरानी नुसता स्पर्श दिला असता तर तारुण्य निरस ठरलं असतं, जोडीला वास आहे म्हणून मजा आहे. चौथ्या दिवसाचं नहाणं झाल्यावर त्य शिकेकाईरिठ्याचा वास अंगाला येतो तो दुर्मिळ झालाय आता. अंग कसं करकरीत लागतं स्पर्शाला. बाई अत्तराचा बुधला असते तेंव्हा. रंध्रारंध्रातून मंद मंद सुवास आतली प्रत्येक पेशी सुगंधून हळुवारपणे बाहेर पडत असतो. त्या वासाला एक धुंदी आहे मोहाच्या फुलासारखी. ती तिकडे वा-यावर मन तिरकी करून केस झटकत असेल आणि तुम्हांला वास येत नसेल तर, शरीरात काही हालचाल होत नसेल तर रविवारी अप्पा बळवंतला जाऊन पोथ्या आणणे एवढा एकंच मार्ग शिल्लक आहे असं खुशाल समजा. देवानी अवयव दिला तरी त्याचा उपयोग व्हायला हवा हे ज्याला समजलं नाही त्याचं जीवन व्यर्थ.

काही वास मात्रं आता दुर्मिळ झाले. माणसे नाहीशी झाली तसे ते स्पर्शही गेले आणि वासही गेले. आता बायका ओच्याला हात पुसत नाहीत. आजीच्या, आईच्या साडीला या सगळ्याचा एक संमिश्र सुवास असायचा. जाताजाता आपण हात, तोंड पुसायचो, तो वास हरवला. फेसवॉशनी जेवढं वाटत नाही तेवढं फ्रेश पदराला पुसलेल्या तोंडाला वाटायचं. आजी पेज करायची. भांड्यावर ते अर्ध ठेवलेलं झाकण आणि ती रटरटणारी पेज, त्याला एक सुवास असायचा. मिठाचा दाणा घालून दिलेलं ते अमृत आता कुणी पीत नाही. तिनी मायेनी हातावर, तेल्या मारुती दिसेल असं, लावायला घेतलेल्या खोबरेल तेलाचा वास, दिवाळीतला तो माक्याच्या तेलाचा, उटण्याचा वास, पहाटे येणारा तो फटाक्यांच्या दारूचा वास अजून डोक्यात आहे. तो तिथून निघत नाही त्यामुळे नविन वास तिथे रहायला घुसमटतो.

निसर्ग मोठा सुंदर आहे. देवानी पंचेंद्रिये दिली, त्यांना प्रिय होईल असं निसर्गात काय काय पेरून ठेवलंय त्यानी. आपण पैसे निर्माण केले आणि आपल्याला वाटायला लागलं आपण सुख तयार करू शकतो. कधी तर याचा तिटकारा येईल, उबग येईल आणि मग त्याचा 'वास' मारायला लागेल तेंव्हा नाकाला खरे सुवास सापडायला सुरवात होईल, एवढं खरं.

जयंत विद्वांस

 

आठवतं? (३)...

आभाळ दाटून आलेलं. पाच वाजताच सातचा अंधार. नेहमीप्रमाणे किलोमीटरभर चालत एक चक्कर मग पूनमला कॉफी पित सातला अच्छा करायचं, सगळं नेहमीप्रमाणेच. हातात हात, बोटात बोटं, झाडाचा आडोसा, नकळत झाल्यासारखे वाटणारे मुद्दाम स्पर्श असल्या गोष्टींची गरज नव्हतीच कधी. हलक्या आकाशी रंगाची फुलं असलेला चिकनचा ड्रेस आणि गडद निळी ओढणी. जातीच्या सुंदराला काहीही शोभूनच दिसतं. शुभकार्यात आंब्याच्या डहाळीनी पाणी शिंपडतात तसे मधूनच पडणारे पावसाचे टपोरे थेंब.

'छत्री नाही का आणायचीस, दुपारपासूनच भरून आलेलं, भिजशील उगाच'. 'हं, भिजू दे, मोड नाही येत एवढ्या पावसानी'. पाऊस मोठा नाहीच आला. थोडेसे वाळायला शिल्लक असलेले कपडे दमट असतात तेवढे ओले झालेले कपडे फक्तं. चपलांनी पोटरीवर काढलेली तांबूस चिखलाची हलकीशी खडी, केसांवर मोत्यासारखे तरंगणारे पाण्याचे फुगे, नेमक्या जागी भिजून चिकटलेला ड्रेस आणि चिमटीत धरून त्याला पुढे ओढायची धडपड. चालताना कधी नव्हे तो कोपरापाशी धरलेला हात, चालताना होणारा तो लोण्यासारखा मऊ स्पर्श.

कॉफी पित ओल्या कपड्यांनी खुर्च्यात ते अस्वस्थ बसणं आणि बाहेर कोसळणा-या पावसाकडे दुर्लक्ष करत एकमेकांकडे एकांत मिटावा असं बघणं. 'भिजूयात?' 'नको, तुझ्या नाकाचा वॉशर लगेच जातो'. 'पावसात काय कळणारे काय गळतय ते ;) ?' :) . 'सात वाजले रे, अंधार खूप वाटतोय, निघूयात?' 'हो, कशी जाणारेस, बस? भिजशील स्टॉपपासून घरापर्यंत. प्राण्यांना आधी कळतं, तुला कसं नाही समजलं पाऊस येईल, छत्री न्यावी ते?'  'आला मोठा शहाणा, नीट जा, गाडी हळू चालव, हिरोगिरी नको, मला सोड की आज, काही नाही होत, पावसामुळे उशीर झाला सांग'. 'बरं, चल कमी झालाय'.

भुरभुरत्या पावसात लूनावर मागून ते घट्ट धरून बसणं, पाठीला कळणारे ते ह्रदयाचे ठोके आणि मानेला जाणवणारे ते ओले गरम श्वास. पटकन संपला असं वाटणारा तो लांबलेला प्रवास. घराच्या कोप-यावर उतरताना मानेवर उमटलेली ती मधाळ खूण. कुणाला असं सोडून एकटं परत येताना जीव होत नाही खरंतर.

'नीट जा, बाय'. एवढं म्हणून ती खट्याळ हसली आणि पर्समधून फोल्डिंग छत्री काढून खट्टकन बटन दाबून तिनी खांद्यावर छत्री धरली आणि म्हणाली, 'मठ्ठ, म्हणे छत्री नाही का आणायचीस?

आठवतं? 

जयंत विद्वांस

हक्कं…

आत्तापर्यंतच्या आयुष्यात कुणाला 'आय लव्ह यू' म्हणायला जीभ रेटली नाही यापुढेही म्हणलं जाणार नाही (जसं काय कुणी अगदी आसुसलंय ऐकायला, मार खायची लक्षणं, दुसरं काय). कधी धीर झाला नाही, कधी भिडस्तपणा आडवा आला, कधी न्यूनगंड वाटला, कधी नकाराची भीती वाटली. पण काहीवेळा दोन्हीकडूनही हे न बोलताही बरंच काय काय घडलं. म्हणायलाच लागतं असं काही नाही हे उशिरा समजलं. न बोलता कळतं सगळं. मोठं मस्तं फीलिंग असतं खरंतर ते. ह्या गोष्टी मला उशिरा कळतात एकतर. मी भोळा वगैरे नाहीये पण कुणी मोकळेपणानी बोललं म्हणून मी उगाचच गैरसमज करून घेत नाही. माझं एकूण वकूब मला माहित आहे या बाबतीतला. तुसडेपणा, कुचकेपणा, विक्षिप्तपणा माझ्या बोलण्यात उपजत आहे त्यामुळे फार काळ माझ्याशी कुणाचं पटत नाही. असो!

तर मूळ मुद्दा हक्कं. तीच ती मसाला डोसा, वेंधळा, सवाई वाली. साल एक्क्याण्णव. एस.वाय.झालेलो फक्तं. अकौंटसला रग्गड दत्तू लोक होते मी धरून. वंदना, वर्षा, मी, मणियार, त्रिवेदी आणी ती. एकाच्या ठोक्याला मी आजतागायत जेवायला बसत आलेलो आहे ते तेंव्हापासून. आमचं एल टाईप ऑफिस होतं. आतल्या बाजूला एक लांबसडक टेबल होतं. तिथे आम्ही जेवायला बसायचो. चेअरपर्सन असल्यासारखा मी कडेला आणि बाकी सगळे काटकोनात बसायचे. आमचा क्रम ठरलेला असायचा. मी, ती, वर्षा, वंदना, मणियार, त्रिवेदी. सगळ्यांची खेचत, दात काढत जेवणं चालायची. खूप गमती केल्या आम्ही तिथे. एकदा मी म्हणालो, आज कुणीतरी फ्लॉवरची भाजी आणलीये, वास येतोय उग्रं. प्रत्येकजण म्हणाला, येतोय, पण मी आणलेली नाहीये. शेरलॉक होम्ससारखे सगळे पर्याय शोधून झाले.नाद सोडून दिला सगळ्यांनी. जेवताना मी माझी फ्लॉवरची भाजी दाखवली सगळ्यांना. मग प्रत्येक घासाला पब्लिक मला हाणत होतं. मी विचारलंय म्हणजे माझ्याकडे नाही हे तुम्ही गृहीत धरलं ही चूक माझी नाही हे बोलल्याने अजून हाणला मला.

तर एकदा ती समोर गेली होती, आम्ही जेवायला बसलो. वंदना माझ्याशेजारी बसली चुकून. कुठलाही हेतू नव्हता तिचा, मलाही त्यात काही गैर वाटलं नाही. 'ती'चा चेहरा लाल झाला तो समोरून उन्हातून जाऊन आल्यामुळे असेल असा माझा समज. दुपारी कॉफीला तिनी रिमांड घेतला. 'तुला सांगता येत नाही? माझ्याशेजारी बसू नको म्हणून?' 'अरे, असं कसं सांगणार, इंसल्टिंग आहे ते, आपल्याला असं कुणी म्हणालं तर चालेल का?' 'पण इथे *** बसते हे तुला सांगता येत नव्हतं का?' 'एखादा दिवस ती बसली तर काय बिघडलं पण? मी तरी असं कुणाला म्हणू शकत नाही कारण त्यात फार मोठं काही घडलेलं नाहीये'. 'तुलाच आवडतंय म्हणजे ती बसलेली'. 'उगाच काहीतरी, ती डबा घेऊन आली आणि जागा दिसली म्हणून बसली त्यात काय एवढं?' 'कुणीच नव्हतं तर शेवटी का बसली नाही?' 'विचारतो तिला'. 'काही गरज नाहीये, परत बसली ती तिथे तर बघच'. 'मी तिला बस असं सांगितलेलं नाहीये आणि मी एवढ्या क्षुल्लक कारणावरून उगाचच कुणाचा अपमान करणार नाही'. 'बरं, संगनमतानीच चाललंय म्हणजे सगळं'. 'माझे आई तसं काहीही नाहीये पण तुला तसं वाटत असेल तर मी काही करू शकत नाही त्याबाबत'. 'परत बसू दे, मी बघतेच तिच्याकडे'. सगळं पटत असताना समोरचीनी भांडायचंच ठरवलं की लॉजिकल स्टेटमेंट काहीही उपयोगाची नसतात हे मला तेंव्हापासून समजलंय.    

दुस-या दिवशी वंदना परत शेजारी बसली, नेमकी तिनी वरणफळ आणली होती. ते आमटीत लडबडलेले पोळ्यांचे तुकडे खाताना बघितलं तरी मला कसंतरी होतं. ती मागेच उभी होती. मला वाटलं नजरेनीच वंदना काळी पडणार बहुतेक. मी म्हटलं तिला, 'मला अज्जिबात आवडत नाही ते, तिकडे बस'. उठली बिचारी. ती आली आणि कुचक्यासारखं वरणफळ हा कसा चविष्ट प्रकार आहे हे मला जेवण होईपर्यंत समजावून सांगितलं. सुडाचाच प्रकार हा. तिस-या दिवशी ती परत समोर गेली होती,शप्पथ सांगतो माझ्या डोक्यात काहीही नव्हतं. वंदना शेजारी बसली आणि ती आली. तिचं डोकं फिरलंच होतं. माझी फूस आहे या समजानी जास्ती. तिनी वंदनाला हाताला धरून उठवलं. 'इथे मी बसते, जयंतच्या शेजारी कुणीही बसायचं नाही'. कमी शब्दात नेहमी जास्ती अपमान होतो. मला खूप ऑकवर्ड झालं. मी संध्याकाळी तिला सेपरेट सॉरी म्हटलं. तिच्या मनात काय होतं माहित नाही पण ती म्हणाली, 'अपमान मी पण करू शकले असते पण तुझ्याकडे बघून गप्पं बसले'. या वाक्याचा अर्थ आजतागायत मला उमगलेला नाही.

'ती'ला मी नंतर रीतसर हाणली. तिचं कसं चुकलं, असा अपमान तुझा कुणी केला तर? हे पटवून दिलं. तिनी मान्यंही केलं. पण काही ठिकाणी लॉजिक कामाला येत नाही. ती ओलसर डोळ्यांनी मला म्हणाली, 'बाकी मला काही माहित नाही, उद्या मी सॉरी म्हणेन तिला. पण तुझ्याशेजारी कुणीही बसलं तर मी हेच सांगेन आणि सॉरी म्हणेन. आता फार बोलू नकोस मला यावरून'. हक्कं. कुणीतरी टोकाचा दाखवला की त्रास होतो कधी, पण एवढा जीव टाकणारं कुणी तरी आहे ही भावना त्या त्रासापेक्षा जास्ती सुखद आहे. पंचवीस वर्ष झाली. उतारावरच्या गाडीसारखा काळ वेगात सरला. त्यातलं कुणीही भेटलं नाहीनंतर कधी रस्त्यातसुद्धा. वंदना विसरली पण असेल. 'ती' विसरली नसेल अशी समजूत आहे.

अर्थात मी तेंव्हापासून कामावर जेवायला एकटाच बसतो त्याच्याशी याचा काहीही संबंध नाहीये बरं का. 

जयंत विद्वांस